entomy
Aparat gryzący:
Rys.1 Aparat gębowy karalucha typu gryzącego:
1 – warga górna, 2 – żuwaczki, 3 – głaszczek szczękowy, 4 – żuwka zewnętrzna szczęki, 5 – żuwka wewnętrzna szczęki, 6 – szczęka zbudowana a pieńka i kotwiczki, 7 – warga dolna złożona z podbródka, 8 – żuwka wewnętrzna wargi dolnej(języczek), 9 – żuwka zewnętrzna wargi dolnej(przy języczek), 10 – głaszczek wargi dolnej.
Aparaty gębowe typu gryzącego spotykane u szarańczaków, karaluchów, chrząszczy są aparatami pierwotnymi, o czym świadczy bogate członowanie poszczególnych odnóży, podobieństwo z aparatem gębowym wijów. Świadczy o tym również obecność aparatu gębowego u larw wielu rzędów owadzich, gdy u osobników dojrzałych wykształcają się aparaty gębowe innych typów.
Aparat gębowy typu gryzącego zbudowany jest następująco: otwór gębowy z przodu przykryty jest fałdem powłokowym głowy - warga górną (labrum), która jednocześnie tworzy przednią ściankę jamy gębowej. Warga górna zawiązuje się niezależnie od związków odnóży i nie jest w stosunku do nich homologiczna. Za nią umieszczona jest para żuwaczek (mandibulae). Są to dość grube, nie członowane płytki o uzębionej wewnętrznej krawędzi. Pełnią one najważniejszą rolę przy rozdrabnianiu pokarmu. Żuwaczki są odnóżami związanymi z II segmentem głowy. Odnóża segmentu II I IV przekształcają się w szczeki I i II pary (maxillae I i II). Są one członowane. Przypomina to o pochodzeniu od odnóży krocznych. Pierwsza para szczęk składa się z dwuczłonowej nasady, na której końcu osadzone są trzy wyrostki: dwa płaty wewnętrznej i zewnętrzny, i członowanego głaszczka. Jest to najsilniej rozczłonowane odnóże owadów (rys.1)
Szczęki II pary zlewają się ze sobą, tworząc nieparzystą dolną wargę(labium). Zgodnie ze swoim pochodzeniem warga dolna zbudowana jest płytki nasadowej i osadzonych na niej trzech par przysadek. Są to dwie pary nie członowanych płatów i jedna para trójczłonowych głaszczek wargowych. Do aparatu gębowego Insecta należy uwypuklenie dna jamy gębowej – języczkowaty wyrostek na dnie jamy gębowej – pod gębie (hypopharynx).
Aparaty gębowe licznych bardziej wyspecjalizowanych owadów odznaczają się znacznymi odstępami od pierwotnego typu gryzącego. Są jednak zbudowane z tych samych, choć silnie przekształconych elementów.
Aparat gryząco-liżący:
Narządy gębowe gryząco - liżące (rys.2) licznych błonkówek (pszczół, trzmieli). Warga górna i żuwaczki zbudowane są prawie tak samo jak w gryzącym aparacie gębowym. Natomiast obie pary szczęk wyraźnie się zmieniają. Wydłużają się one i tworzą dość szeroką trąbkę. Podobna dwoistość w budowie aparatu gębowego pszczół i trzmieli związana jest ze szczególnym sposobem odżywiania się. Żuwaczki służą do zbioru i rozdrabniania twardego pyłku kwiatowego, a trąbka zbudowana ze szczęk – do wysysania nektaru.
Przejście do odżywiania się jedynie pokarmem płynnym spowodowało u wielu owadów pojawienie się bardziej wyspecjalizowanych narządów gębowych, których podstawę tworzy dobrze zhermetyzowana rurka. Zależnie od właściwości źródła i charakteru pokarmu rurka ta, u przedstawicieli różnych rzędów owadów, ma inne pochodzenie i zróżnicowaną budowę.
Rys.2 Aparat gębowy trzmiela: 1 – warga górna, 2 – żuwaczki, 3 – zrośnięte żuwki wewnętrzne wargi dolnej (języczek), 4 – głaszczek wargi dolnej, 5 – żuwka zewnętrzna wargi dolnej (przy języczek), 6 – głaszczek szczękowy, 7 – podbródek, 8 – szczęka, 9 – pieniek, 10 – kotwiczka , 11 – pod podbródek.
Aparat kłująco-ssący:
U komarów wszystkie elementy gęby tworzą aparat typu kłująco – ssącego (rys.3). składa się on z rynienki, w której umieszczone są kłujące szczecinki. Rynienka została wytworzona przez silnie wydłużoną wargę dolną, której głaszczki uległy całkowitej redukcji. Od góry rynienka jest przykryta również wydłużoną, wargą górną, której brzegi zwierają się tworząc wąską rurkę do wysysania krwi. Żuwaczki, dwie pary szczęk i pod gębie przekształcają się w cienki kłujące sztylety, łatwo przebijające skórę zwierząt kręgowych.
Rys.3 Kłująco – ssący aparat gębowy komara położenia poszczególnych częsci tego aparatu w czasie ssania krwi: 1 – antena, 2 – warga dolna, 3 – głaszczek szczękowy.
Aparat ssący:
Narządy gębowe ssące (rys.4) są charakterystyczne dla motyli i zbudowane są w postaci ryjka ssącego. Aparat gębowy wyróżnia się silnym rozwojem szczęk I pary (maxillae) i redukcją wszystkich części pozostałych. Warga górna (lambrum) jest ledwo rozpoznawalna, żuwaczek (mandiblae) brak. Warga dolna (lambium) przekształca się w niewielką, trójkątną, nie członowaną płytkę mającą trzyczłonowe głaszczki. Wydłużona szczęka każdej strony tworzy długą rynienkę, zwróconą wklęsłą stroną do środkowej linii ciała. Rynienki obydwu stron ściśle do siebie przylegają tworząc w ten sposób rurkę. Ryjek w stanie spoczynku zwinięty jest w spiralę na brzusznej stronie i schowany pod głową. Przy wysysaniu nektaru motyl wsuwa wyprostowany ryjek do wnętrza kwiatu.
Aparat liżąco-ssący:
Aparat gębowy liżąco – ssący (rys.5) jest obecny u much. Podstawową częścią tego aparatu jest mięsista warga dolna (ryjek), zakończona dwoma dużymi płytkowatymi wyrostkami mającymi aparat filtracyjny o złożonej budowie. Żuwaczki i pierwsza para szczęk ulegają całkowitej atrofii, chociaż zachowują się głaszczki szczękowe. Warga i pod gębie, umieszczone w rynienkowatym zagłębieniu przedniej ścianki wargi dolnej i z nią, tworzą rurkę, do której dociera płynny pokarm zlizywany i filtrowany za pomocą płytkowatych wyrostków dolnej wargi.
W niektórych przypadkach może następować wtórne uproszczenie lub prawie pełna redukcja aparatu gębowego. Zjawisko to jest charakterystyczne przede wszystkim dla form, które w stadium owada dorosłego nie odżywiają się.
Rys.5 Liżąco – ssący aparat gębowy muchy domowej: 1 – głaszczek szczękowy, 2 – warga górna, 3 – pod gębie, 4 – kanały filtracyjne (pseudotchawki), 5 – otwór gębowy, 6 – terminalne płaty wargi dolnej, 7 – warga dolna.
Rozmieszczenie na puszce głowowej elementów aparatu gębowego ma ważne znaczenie systematyczne. U przeważającej większości form narządy gębowe znajdują się na powierzchni głowy. Tworzą one pod gromadę jawnoszczękich. U form najbardziej prymitywnych, odnóża gębowe pogrążają się wewnątrz specjalnego zagłębienia gębowego lub sterczą tylko końcowe części odnóży. Są to skrytoszczękie.
Rys.4 Ssący aparat gębowy motyla: 1 – nasada czułka, 2 – warga górna, 3 – głaszczek wargi dolnej, 4 – warga dolna, 5 – ryjek, 6 – oko złożone.
Szkodniki techniczne
Szkodnikami technicznymi nazywa się te owady, które żerują w świeżym drewnie, np. ściętym i leżącym jeszcze w lesie oraz w drewnianych budynkach i elementach konstrukcyjnych. Przykładami mogą być: kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo), drwionek okrętowiec (Lymexylon navale), trociniarka czerwica (Cossus cossus), spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus), kołatek domowy (Anobium punctatum).
Spuszczel pospolity to chrząszcz z rodziny kózkowatych. Wyrządza szkody w drewnianych elementach konstrukcyjnych budynków oraz w meblach. Kołatek domowy należy do rodzony kołatkowatych. Żeruje w drewnianych meblach, ramach okiennych, listwach i deskach podłogowych oraz różnych innych wyrobach z drewna zarówno iglastego, jak i liściastego.
Z punktu widzenia gospodarki człowieka wiele owadów to szkodniki. Nie lubimy ich również dlatego, że składają swoje jajka w produktach spożywczych, przenoszą choroby i po prostu są nieprzyjemne. Owszem potrafią czasem wyrządzić ogromne szkody. Jednak owady - podobnie jak i my - są elementem świata przyrodniczego. Odgrywają ważną rolę w ekosystemach - drapieżcy i mięsożercy regulują liczebności innych populacji, a saprofagi przyspieszają rozkład martwej materii.
Oligofagi sosny[edytuj]
Oligofagi sosny występujące w Polsce żerują głównie na sośnie zwyczajnej.
Szkodniki nadziemnych części siewek i młodych sadzonek[edytuj]
• Eulia politana Hb. – zwójka siewkóweczka - larwa łączy igły sosen przędzą i ogryza je.
Szkodniki upraw sosnowych[edytuj]
Uprawy leśne, w tym sosnowe, są szczególnie atrakcyjnym miejscem żerowania dla wielu owadów. Znaczne nasłonecznienie uprawy, w której drzewka nie dochodzą do zwarcia, sprzyja rozwojowi wielu z nich. W uprawach występować mogą wszystkie szkodniki szkółek, liczne szkodniki strzałek (pędów głównych), pędów, pączków i igieł. Wiele z nich atakuje również starsze drzewostany: młodniki, tyczkowiny i drągowiny. Duża ilość różnych szkodników jest spowodowana przede wszystkim nagromadzeniem łatwo dostępnego i wysokowartościowego pokarmu, jakim są organy młodych drzewek, w szczególności pączki i łyko.
Szkodniki igieł[edytuj]
Szkodliwość tej grupy owadów polega przede wszystkim na ogryzaniu igieł, bądź wysysaniu z nich soków, co prowadzi do osłabienia drzewek. Nie uszkadzają jednak pączków, co umożliwia roślinie regenerację. W tej fazie rozwojowej mogą pojawić się też inne szkodniki, charakterystyczne dla starszych drzewostanów, są to jednak zjawiska rzadsze.
• Acantholyda hieroglyphica Christ. – osnuja sadzonkowa, sosna.
• Brachyderes incanus L. – choinek szary, szkodnik młodych sosen i świerków, na gałęziach żeruje także na modrzewiu i jałowcu.
• Brachyonyx pineti Payk. – krótkostopka sosnowa, larwa minuje igły sosnowe.
• Cryptocephalus pini L. – zmróżka sosnowa, postacie dorosłe żerują na igłach sosny.
• Luperus pinicola Dft. – wątlik sosnowiec, postacie dorosłe żerują na igłach sosny.
• Philopedon plagiatus Schal L. (Cneorrhinus plagiatus Schal L.) – sieciech niegłębek, polifag szkodliwy głównie na sośnie, postać dorosła ogryza igły, liście i korę.
• Thecodiplosis brachyntera Schw. – igłówka sosnowa (pryszczarek sosnowiec), sosna.
• Contarinia baeri Prell. - igłówka Baera (pryszczarek Baera), sosna.
Szkodniki pączków, pędów i szyszek[edytuj]
Do tej grupy szkodników należą takie, które żerują w pączkach (najczęściej bocznych pędów), pędach bocznych (rzadziej głównych) i w rozwijających się szyszkach. Uszkodzone organy często wydzielają żywicę. Naruszenie pączka lub pędu głównego (strzałki) może doprowadzić do zahamowania wzrostu i silnej deformacji korony.
• Anthonomus varians Payk. – kwieciak sosnowiec, larwa żeruje w męskich kwiatostanach.
• Cacoecia piceana L. – zwójka sosnówka, sosna, rzadziej świerk i jodła.
• Evetria resinella L. – zwójka żywiczaneczka, sosna.
• Evetria duplana Hb. – zwójka pędówka, sosna w wieku 2-6 lat.
• Evetria turionella L. (Evetria turionana Hbn.) – zwójka odrośleczka, sosna w wieku 6-15 lat.
• Exoteleia dodecella L. – skośnik tuzinek
• Pissodes validrostris Sahlb. – smolik szyszkowiec, larwa rozwija się w szyszkach sosen.
• Rhyacionia buoliana Den. et Schiff. – zwójka sosnóweczka, sosna w wieku 6-15 lat.
• Strophosoma capitata De Geer – zmiennik rudonogi (zmiennik brudny), najczęściej na sośnie, postać dorosła ogryza pączki, liście i pędy.
• Strophosoma melanogrammum Forst. – zmiennik leszczynowiec (zmiennik czarniawiec), na sośnie, świerku, modrzewiu, rzadziej na liściastych. Postać dorosła ogryza pączki, liście i pędy.
• Zeiraphera griseana Hb. (Steganoptycha diniana Gn.) – wskaźnica modrzewianeczka, modrzew, świerk, rzadziej limba i sosna.
Szkodniki pędów i strzałek[edytuj]
Owady z tej grupy uszkadzają korę lub (i) łyko na pędach głównych i bocznych. W tej fazie mogą pojawić się też szkodniki floemu i ksylemu drzewostanów starszych.
• Hylastes ater Payk. – zakorek czarny, iglaste (leżanina i pniaki).
• Hylobius abietis L. – szeliniak sosnowiec, głównie iglaste, sporadycznie liściaste.
• Hylobius pinastri Gyll – szeliniak świerkowiec, świerk, sosna i inne.
• Pissodes castaneus De Geer (Pissodes notatus F.) – smolik znaczony, sosna, zarówno larwa jak i imago.
• Scythropus mustela Hbst. – zacień sosnowiec, postać dorosła ogryza korę na młodych drzewkach iglastych.
Szkodniki młodników sosnowych[edytuj]
W tej fazie występują szkodniki zarówno z upraw jak i drzewostanów starszych. Niektóre z owadów występujących na uprawach, zasiedlających pędy boczne mogą spowodować w młodnikach lokalne szkody. Staje się to szczególnie niebezpieczne w połączeniu z osłabieniem drzew przez inne czynniki np. spałowanie przez jeleniowate, choroby grzybowe czy działalność innych owadzich szkodników pierwotnych. Młodniki na słabych siedliskach oraz w zasięgu zanieczyszczeń przemysłowych są szczególnie narażone na ataki tej grupy szkodników.
Szkodniki aparatu asymilacyjnego, pędów i pączków
Szkodliwość tej grupy owadów polega na ogryzaniu igieł, pączków, wysysaniu soków z pędów. Swoją obecność mogą tu zaznaczyć również inne owady, tak z upraw, jak i starszych drzewostanów.
• Acantholyda erythrocephala L. – osnuja czerwonogłowa, sosna, młodniki (wiek 10-30 lat).
• Barbitistes constrictus Br. – opaślik sosnowiec, sosna, rzadziej świerk.
• Cinara pini L. – miodownica sosnowa, sosna.
• Neodiprion sertifer Geoffr. – borecznik rudy, sosna.
• Pineus pini L. – mszyca sosnówka, jedno pokolenie na świerku drugie na sośnie.
Szkodniki żerujące na pniach drzew[edytuj]
Największe znaczenie mają w tej grupie szkodniki wtórne. Niektóre z nich zasiedlają w starszych drzewostanach boczne, obumierające gałęzie – w młodniku mogą zasiedlać całą strzałę przyczyniając się do szybkiego wydzielania posuszu.
• Anthaxia quadripunctata L. – kwietniczek czterokropkowy, pod korą młodych sosen w uprawach.
• Aradus cinnamomeus Panz. – rozwałek korowiec (korowiec sosny), sosna.
• Chrysobothris igniventris Reitt. – zrąbień sosnowiec, sosna.
• Magdalis duplicata Germ. – wałczyk podobny, larwa w małych gałązkach sosen, świerków, modrzewi.
• Magdalis frontalis Gyll. – wałczyk pędowiec, chodniki larwalne głównie w rdzeniu pędów szczytowych.
• Magdalis phlegmatica Hbst. – wałczyk gałęzinowiec, larwa w gałęziach sosen i świerków.
• Magdalis violacea L. – wałczyk fioletowy, larwa w pączkach szczytowych, na powierzchni bielu 3-15 letnich drzewek: sosen i świerków.
• Melanophila acuminata De Geer. – ciemnik czarny, pod korą młodych sosen.
• Pityogenes bidentatus Hbst. – rytownik dwuzębny, pod cienką korą sosny, świerka, jodły, modrzewia.
• Pogonocherus fasciculatus De Geer. – kozulka sosnówka, pod korą gałęzi sosnowych i innych iglastych.
Szkodniki drzewostanów sosnowych średnich i starszych klas wieku[edytuj]
żerująca larwa zawisaka borowca
gołożer larw borecznika sosnowca
żerująca larwa poprocha
Jest to duża grupa owadów, stanowiących istotny czynnik wpływający na stan zdrowotny przeważającej części europejskich lasów sosnowych. Są to zarówno szkodniki pierwotne jak i wtórne, żerują na igłach, pączkach, są ksylo i kambiofagami. Ich wzajemne pojawy korelują się ze sobą jak również z czynnikami atmosferycznymi, siedliskowymi i z czystością siedliska (gleb, wody i powietrza). W formie gradacyjnej mogą wystąpić również w młodszych drzewostanach.
Szkodniki aparatu asymilacyjnego[edytuj]
Dynamika liczebności większości szkodników igieł sosny ma bezpośredni związek z warunkami środowiskowymi i składem gatunkowym drzewostanów. Ogniska gradacyjne mają miejsce przede wszystkim w skrajnych dla sosny warunkach ekologicznych - w zdegradowanych borach świeżych oraz borach suchych. W takiej sytuacji sosna występuje często w postaci monokultury o ubogim runie. Główne centra gradacyjne najgroźniejszych foliofagów znajdują się: w Borach Tucholskich, Puszczy Piskiej, Augustowskiej, Białej, Nadnoteckiej na Pomorzu Zachodnim, Borach Dolnośląskich oraz kompleksie Opolsko-Częstochowskim. Są to najczęściej szkodniki pierwotne.
• Acantholyda posticalis Mats., (Acantholyda nemoralis Thoms.) – osnuja gwiaździsta, sosna.
• Acantholyda posticalis f. praecox W.Koeh. – osnuja gwiaździsta forma wczesna.
• Acantholyda posticalis f. serotina W.Koeh. – osnuja gwiaździsta forma późna.
• Bupalus piniarius L. – poproch cetyniak - sosna.
• Dasychira pudibunda L. – szczotecznica szarawka, liście buków, dębów i innych liściastych, również igły sosen.
• Dendrolimus pini L. – barczatka sosnówka, sosna.
• Diprion pini L. – borecznik sosnowiec, sosna pospolita i inne sosny.
• Diprion simile Htg. – borecznik podobny, sosna.
• Ellopia prosapiaria L. – kłystek, sosna, rzadziej świerk, jodła i jałowiec.
• Gilpinia pallida Kl. – borecznik jasnobrzuchy, sosna.
• Gilpinia frutetorum F. – borecznik Krzewian, sosna.
• Hyloicus pinastri L. – zawisak borowiec (siwotek borowiec), sosna.
• Lymantria monacha L. – brudnica mniszka, świerk, sosna i liściaste.
• Lymantria dispar L. (Ocneria dispar L.) – brudnica nieparka, dąb i inne liściaste, rzadziej iglaste.
• Orgyia antiqua L. – znamionówka tarniówka, larwa ogryza igły i liście (liściaste i iglaste).
• Panolis flammea Schiff. – strzygonia choinówka, sosna.
• Panthea coenobita Esp. – sówka mniszkówka, świerk, sosna.
• Semiothisa liturata Cl. – witalnik sosnowiak, sosna.
Szkodniki floemu i ksylemu[edytuj]
Gradacje tych szkodników obejmują tereny po gradacjach szkodników igieł oraz te drzewostany, które osłabione zostały z powodu innych przyczyn. Na szczególną uwagę zasługują tu choroby systemów korzeniowych (huba korzeniowa, opieńka miodowa i inne). Do tej grupy należą najczęściej szkodniki wtórne.
Kornikowate
• Carphoborus minimus F. – listwiaczek najmniejszy, na obumierających gałązkach sosny.
• Cryphalus abietis Ratz. – wgryzoń świerkowiec, świerk, jodła, rzadziej inne iglaste.
• Crypturgus cinereus Hbst. – skrycik szary, iglaste (chodnik larwalny samica zakłada w chodnikach innych korników).
• Crypturgus pusillus Gyll. – skrycik najmniejszy, iglaste (chodnik larwalny samica zakłada w chodnikach innych korników).
• Crypturgus hispidulus Thoms.. – skrycik owłosiony, (skrycik północny) iglaste (chodnik larwalny samica zakłada w chodnikach innych korników).
• Dryocoetes autographus Ratz. – drzewożerek jednożerny, świerk, rzadziej sosna, głównie na złomach i leżaninie.
• Ips acuminatus Gyll. – kornik ostrozębny, sosna, rzadziej modrzew pod cienką korą pni i konarów.
• Ips amitinus Eichh. – kornik drukarczyk, świerk, rzadziej sosna, modrzew i jodła.
• Ips duplicatus Sahlb. – kornik zrosłozębny, świerk, rzadziej sosna, limba.
• Ips sexdentatus Boern. – kornik sześciozębny, sosna, rzadziej świerk.
• Ips typographus L. – kornik drukarz, przede wszystkim świerk, rzadko inne iglaste
• Dendroctonus Micans: przede wszystkim świerk, sporadycznie sosna, żeruje w okolicy szyi korzeniowej, czasem wyżej.
• Hylurgus ligniperda F. – drzewisz owłosiony, w korzeniach i pniakach martwych sosen, na styku łyka i bielu.
• Hylurgops palliatus Gyll. – polesiak obramowany, między korą a drewnem sosny, świerka i innych iglastych, w pniakach i leżaninie.
• Orthotomicus laricis F. – korniczek wielozębny, sosna, świerk, modrzew, rzadziej jodła. Żyje na leżaninie i obumierających drzewach - między korą a drewnem.
• Orthotomicus longicollis Gyll. – korniczek guzozębny, pod korą zamierających, starych sosen.
• Orthotomicus proximus Eichh. – korniczek płaskozębny, sosna, rzadziej świerk w miejscach, gdzie gruba kora przechodzi w cienką.
• Orthotomicus suturalis Gyll. – korniczek ostrozębny, sosna, świerk, modrzew, limba, między korą a drewnem.
• Pityogenes quadridens Hbst. – rytownik czterozębny, sosna, świerk i inne iglaste.
• Pityogenes chalcographus L. – rytownik pospolity, świerk, sosna, rzadko jodła.
• Pityokteines curvidens Germ. – jodłowiec krzywozębny, jodła, rzadziej świerk, modrzew i sosna.
• Pityophthorus pityographus Ratz. – bruzdkowiec zachodni, świerk, jodła, sosna, rzadko modrzew. Żeruje w koronie drzew.
• Pityophthorus lichtensteini Ratz. – bruzdkowiec Lichtensztajna, gałązki sosen.
• Polygraphus poligraphus L. – czterooczak świerkowiec, najczęściej świerk, rzadziej jodła, sosna (limba i wejmutka).
• Polygraphus subopacus Thoms. – czterooczak leżaninowiec, świerk, rzadziej sosna.
• Tomicus minor Htg. – cetyniec mniejszy, sosna zwyczajna i inne sosny, wyjątkowo świerk.
• Tomicus piniperda L. – cetyniec większy, sosna zwyczajna i inne sosny, wyjątkowo świerk, modrzew i jodła.
• Trypodendron lineatum Ol. – drwalnik paskowany, iglaste.
• Xyleborus saxeseni Ratz. – drwalniczek Saksesena, polifag liściastych i iglastych.
Bogatkowate
• Buprestis mariana L. – miedziak sosnowiec, drewno pniaków sosnowych i innych iglastych.
• Phaenops cyanea F. – przypłaszczek granatek, pod korą sosen, rzadko na świerku.
Kózkowate
• Acanthocinus aedilis L. – tycz cieśla, między korą a drewnem sosny, rzadziej innych iglastych.
• Arhopalus rusticus L. – wykarczak sosnowiec, początkowo pod korą, później w drewnie sosny.
• Asemum striatum – szczapówka bruzdkowana, początkowo pod korą, później w drewnie sosny.
• Callidium violaceus L. – ściga fioletowa (zagwoździk fiołkowy), pod korą i w martwym drewnie iglastym.
• Corymbia rubra L. (Leptura rubra L.) – zmorsznik czerwony, drewno pni i pniaków iglastych.
• Ergates faber L. – borodziej próchnik, drewno pniaków sosnowych, rzadko świerkowych i jodłowych.
• Hylotrupes bajulus L. – spuszczel pospolity, najczęściej w konstrukcyjnym drewnie iglastym.
• Molorchus minor L. – kurtek mniejszy, pod korą świerka, sosny, rzadziej jodły.
Monochamus galloprovincjalis Ol. – żerdzianka sosnówka, pod korą i w drewnie sosny, czasem na modrzewiu i świerku.
• Monochamus sutor L. – żerdzianka szewc, między korą a drewnem i w drewnie świerka, sosny, jodły.
• Prionus coriarius L. – dyląż garbarz, pod korą w drewnie liściastych i iglastych.
• Rhagium inquisitor L. – rębacz pstry (rębacz sosnowiec), pod korą obumierających lub obumarłych drzew iglastych, w tym sosen: s. Armanda, s. Jeffreya, s. koreańskiej, s. rumelijskiej, s. zwyczajnej.
• Spondylis buprestoides L. – kłopotek czarny, w korzeniach pniaków sosnowych i odziomkach drzew iglastych.
• Tetropium castaneum L. – ściga lśniąca, pod korą świerka, rzadko sosny, modrzewia, wyjątkowo jodły.
• Tetropium fuscum F. – ściga ćmawa, pod korą świerka, rzadko sosny, modrzewia, wyjątkowo jodły.
Ryjkowcowate
• Pissodes pini L. – smolik sosnowiec, larwa i imago na sośnie.
• Pissodes piniphilus Hbst. – smolik drągowinowiec, larwa i imago na sośnie.
Polifagi[edytuj]
Polifagi żyjące w glebie żerują przeważnie na podziemnych, ale także na nadziemnych częściach roślin, w tym sosen. Swoją szkodliwość wykazują przede wszystkim w terenie otwartym: na uprawach i szkółkach.
Szkodniki kiełkujących nasion i wschodów
• Bembidion lampros Hbst. – niestrudek lśniący
• Harpalus rufipes De Geer – dzier włochaty
• Melanimon tibialis F. – mrzygłodek
• Opatrum sabulosum L. – omrzel piaskowy
Szkodniki systemów korzeniowych
głównie pędraki:
• Amphimallon solstitialis L. – guniak czerwczyk
• Melolontha melolontha L. – chrabąszcz majowy
• Melolontha hippocastani F. – chrabąszcz kasztanowy
• Polyphylla fullo F. – wałkarz lipczyk
w mniejszym stopniu:
• Anomala dubia Scop. – listnik zmiennobarwny
• Gryllotalpa gryllotalpa L. – turkuć podjadek
• Phyllopertha horticola L. – ogrodnica niszczylistka
Szkodniki żerujące na nadziemnych i podziemnych częściach siewek i młodych sadzonek
• Agrotis pronuba – rolnica przepaska
• Agrotis segetum Den. – rolnica zbożówka
• Agrotis vestigialis Rott. – rolnica szkółkówka
• Autographa gamma – błyszczka jarzynówka
• Nephrotoma crocata L. – komarnica
• Tipula paludosa Heig. – koziułka błotnica
Larwy przedstawicieli sprężyków, tzw. drutowce, mogą być jednocześnie roślinożerne, drapieżne, mogą też być saprofagami. Żerują na różnych wysokościach rośliny, uszkadzając ją najczęściej poniżej szyi korzeniowej. Spośród nich należy wymienić grupę, która często jest roślinożerna:
• Adelocera murina L. – podrzut myszaty
• Agriotes lineatus L. – osiewnik rolowiec
• Agriotes obscurus L. – osiewnik ciemny
• Athous subfuscus MulL. – nieskorek żółtawy
• Dalopius marginatus L. – drgalnik obrzeżony
• Ectinus aterrimus L. – osiewnik czarny
• Prosternon tesselatum L. – wełniak szary, postać dorosła uszkadza igły i pędy sosen.
• Selatosomus aeneus L. – ponęc lśniący
• Selatosomus impressus F.
• Selatosomus latus F.
• Sericus brunneus L. – doskocz brunatnya
-------------------------------
Owady bezskrzydłe (Apterygota) - jedna z dwóch podgromad owadów[1]. Obejmuje lądowe i wodne gatunki nieposiadające skrzydeł, podobnie jak ich przodkowie (pierwotnie bezskrzydłe). Najstarsze ślady kopalne pochodzą z okresu ok. 400 mln lat temu.
Szeroko rozprzestrzenione, małe owady o miękkim ciele, o zmiennej liczbie (6-12) segmentów odwłoka. Odwłok zwykle zaopatrzony w parzyste przydatki (odnóża szczątkowe, narządy czepne lub skoczne). Rozdzielnopłciowe. Aparat gębowy typu gryzącego u większości gatunków. Preferują miejsca wilgotne i ciemne, w glebie, ściółce, pod korą drzew, a także w pomieszczeniach ludzkich. Żywią się próchnicą i rozkładającymi się szczątkami roślinnymi. Przechodzą rozwój prosty bez przeobrażenia lub metamorfozę szczątkową.
• Archaeognatha - przerzutki (syn. Microcoryphia)
• Zygentoma - rybiki (syn. Thysanura)
Tradycyjnie do owadów bezskrzydłych zaliczane są skoczogonki, pierwogonki oraz widłogonki obecnie traktowane jako odrębne gromady stawonogów.
Owady uskrzydlone (Pterygota) - owady skrzydlate lub wtórnie bezskrzydłe o odwłoku pozbawionym odnóży krocznych (typowych czy zmodyfikowanych). Owady uskrzydlone to najliczniejszy takson zwierzęcy, obejmujący około 1 milion gatunków. Zamieszkują środowiska lądowe wszystkich kontynentów, a także środowisko słodkowodne i (rzadziej) morskie, przy czym przystosowanie do życia w wodzie jest wtórne.
Aparat gębowy
Wykształciły się u nich wszystkie typy aparatu gębowego.
- gryząco liżący np. pszczoła miodna
- gryząco ssący np. wesz ludzka
-
- ssący np. rusałka pawik
- liżący np. mucha domowa
Skrzydła
Skrzydła występują najczęściej w liczbie dwóch par, u niektórych taksonów druga para zanika, przekształcona w przezmianki.
Odwłok
Odwłok wyraźnie segmentowany, bez odnóży krocznych, za to występują na nim przydatki płciowe oraz narządy takie jak żądło, pokładełko, gonadopody, nici odwłokowe i inne.
W rozwoju owadów uskrzydlonych wyróżnia się dwa typy przeobrażenia: zupełne i niezupełne.
Rzędy
• gladiatory (Mantophasmatodea)
• błonkoskrzydłe (Hymenoptera)
• chruściki (Trichoptera)
• chrząszcze (Coleoptera)
• glebiki (syn, zoraptery) (Zoraptera)
• jętki (Ephemeroptera)
• karaczany (Blattodea)
• modliszki (Mantodea)
• motyle (Lepidoptera)
• muchówki (Diptera)
• nogoprządki (Embioptera)
• pchły (Siphonaptera)
• pluskwiaki (Hemiptera)
• prostoskrzydłe (Orthoptera)
• psotniki (syn. gryzki) (Psocoptera)
• sieciarki syn. siatkoskrzydłe (Neuroptera, syn. Planipennia)
• skorki (Dermaptera)
• straszyki (Phasmida)
• termity (Isoptera)
• wachlarzoskrzydłe (Strepsiptera)
• ważki (Odonata)
• wciornastki (syn. przylżeńce) (Thysanoptera)
• widelnice (Plecoptera)
• wojsiłki (Mecoptera)
• wszy i wszoły obecnie razem zaliczane do rzędu Phthiraptera
Przeobrażenie niezupełne owadów, hemimetabolia, hemimetamorfoza – typ metamorfozy larwy owada w dorosłego osobnika, w trakcie której nie występuje stadium poczwarki.
U owadów z przeobrażeniem niezupełnym larwa pierwotna - przypomina (w różnym stopniu w zależności od kategorii) osobnika dojrzałego (imago), a narządy larwalne stopniowo, w serii kolejnych linień, przekształcają się w narządy definitywne. Po każdym linieniu następuje też wydatne powiększenie rozmiarów ciała. W ten sposób larwa rośnie aż do ostatniej wylinki i uzyskania wielkości postaci dojrzałej.
W hemimetabolii występują następujące stadia rozwoju:
jajo → larwa pierwotna (nimfa) → imago
Do owadów przechodzących przeobrażenie niezupełne należą m.in.:
* karaczany
* prostoskrzydłe
* modliszkiąźół[potrzebne źródło]
* pluskwiaki
* ważki
* wszy
* wszoły
Ważki (Odonata) – rząd drapieżnych, starych ewolucyjnie owadów o przeobrażeniu niezupełnym, smukłym ciele, dużych oczach złożonych, krótkim tułowiu, silnie wydłużonym odwłoku i dwóch parach skrzydeł. W stanie spoczynku utrzymują skrzydła rozłożone na boki lub podniesione do góry. Tradycyjnie zaliczane są wraz z jętkami (Ephemeroptera) do grupy prymitywnych owadów pierwotnoskrzydłych (Paleoptera), których większość już wymarła. Są związane ze środowiskiem wodnym – larwy żyją w wodzie, a osobniki dorosłe (imagines) przebywają w pobliżu zbiorników z wodą stojącą lub płynącą. Ważki są bardzo dobrymi lotnikami. Latają szybko i bezgłośnie. U większości gatunków jest wyraźnie zaznaczony dymorfizm płciowy.
* Na świecie znanych jest około 6000 współcześnie żyjących gatunków występujących na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy, głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej, gdzie wykazują się największym zróżnicowaniem gatunków. W Europie stwierdzono występowanie około 130, a w Polsce 73 gatunków ważek.
* Dział entomologii zajmujący się ważkami to odonatologia.
* Wszystkie ważki mają zbliżony typ budowy. Są to owady przeważnie średniej lub dużej wielkości. Długość ich ciała waha się od 2 cm u australijskiej Nannodiplax rubra do 19 cm u środkowoamerykańskiej Megaloprepus caerulatus[2]:294. Rozpiętość skrzydeł ważek mieści się w przedziale 2–19 cm. Do największych współcześnie żyjących gatunków należy hawajski endemit Anax strenuus o rozpiętości skrzydeł do 19 cm oraz środkowoamerykański gatunek świtezianki o podobnych wymiarach.
* Głowa dobrze wykształcona i ruchliwa, z bardzo dużymi, złożonymi oczami (nawet 40 tys. ommatidiów) oraz trzema przyoczkami. Czułki mają bardzo krótkie, 3–7 członowe, szczecinkowate. Aparat gębowy typu gryzącego charakteryzuje się mocną konstrukcją. Tułów silnie rozwinięty, związane jest to m.in. z rozrośniętymi mięśniami poruszającymi dwoma parami niezależnych, przezroczystych (błoniastych) skrzydeł. Nogi kroczne, długie i smukłe. Posiadają dwie pary podobnych do siebie i bogato żyłkowanych skrzydeł, których nie są w stanie składać, jak inne owady, na grzbietowej części ciała pozostawiając je rozpostarte prostopadle do osi ciała lub uniesione do góry. Odwłok. ważek, zbudowany z 10 segmentów, jest długi i cienki (z kilkoma wyjątkami).
Karaczany, hełmce (Blattodea, Blattoptera, Blattariae, Blattaria) – rząd owadów z przeobrażeniem niezupełnym, liczący ponad 3500 gatunków. Prowadzą ukryty tryb życia (kryptyczny), przeważnie nocny, są wszystkożerne.
Ciało zazwyczaj ciemno ubarwione (różne odcienie brązu i ciemnego brązu). Głowa jest prawie w całości ukryta pod tarczowatym i szerokim przedpleczem (stąd ich nazwa hełmce). Mają długie, wieloczłonowe i pokryte szczecinkami czułki. Przednia para skrzydeł jest silnie schitynizowana i ciemniejsza. Skrzydła z widocznym i gęstym użyłkowaniem. Tylna para skrzydeł jest zazwyczaj szeroka i błoniasta, w spoczynku ukryte pod pierwszą parą. Często spotykane są formy krótkoskrzydłe (brachypteria). Odnóża są długie i smukłe z długimi kolcami, pozwalają na szybki bieg. Odwłok jest szeroki, zakończony parą członowanych wyrostków odwłokowych (cerci). Samice czasem mają przyczepiony do odwłoka kokon jajowy (ooteka).
Karaczany liczniej występują w krajach tropikalnych. W tej grupie wiele gatunków jest synantropijna z gatunkami inwazyjnymi.
W Polsce wykazano występowanie 16 gatunków, co stanowi ok. 0,4 % wszystkich gatunków karaczanów żyjących współcześnie na Ziemi. Spośród 16 gatunków krajowych jedynie 7 występuje w środowiskach naturalnych (m.in. Ectobius erythronotus, Ectobius lapponicus, Ectobius sylvestris), pozostałe to gatunki zawleczone, najczęściej pochodzenia tropikalnego. Spośród nich Blatta orientalis i Blattella germanica są gatunkami synantropijnymi, zdolnymi do swobodnego i niekontrolowanego przez człowieka rozprzestrzeniania się. Pozostałe gatunki synantropijne zamieszkują cieplarnie (m.in. w ogrodach zoologicznych): Panchlora exoleta, Panchlora nivea, Pycnoscelus surinamensis, Periplaneta americana, Periplaneta australasiae, Nyctibora brunnea i Nyctibora sericea.
Systematyka[edytuj]
Do rzędu karaczanów zaliczane są rodziny:
* Blaberidae
* Blattellidae - prusakowate
* Blattidae - karaczanowate
* Cryptocercidae
* Nocticolidae
* Polyphagidae
Wyróżniana przez niektórych autorów rodzina Ectobiidae (zadomkowate) jest w powyższym ujęciu klasyfikowana w randze podrodziny (Ectobiinae) w rodzinie Blattellidae.
Prostoskrzydłe (Orthoptera) – rząd owadów uskrzydlonych w większości ciepło- i słońcolubnych (heliobiontów), rozpowszechnionych na całym świecie, głównie w strefie klimatu tropikalnego i subtropikalnego, potocznie nazywanych konikami polnymi. Charakteryzują się przeobrażeniem niezupełnym, dwiema parami niejednakowych skrzydeł i kryptycznym ubarwieniem. Należą do nich świerszcze, pasikoniki, reliktowe weta oraz – uznawane za jedne z najgroźniejszych szkodników upraw – szarańcze, stąd prostoskrzydłe są czasami nazywane szarańczakami.
Liczą ponad 20 tysięcy gatunków zamieszkujących wszystkie kontynenty, poza Antarktydą. W Europie stwierdzono prawie 1000 gatunków. Z terenów Polski wykazano w literaturze 105 gatunków, z czego 82 gatunki zaliczono do polskiej ortopterofauny[3][4]. W zapisie kopalnym znane są od górnego kambru[4].
Dział zoologii zajmujący się prostoskrzydłymi to ortopterologia.
Prostoskrzydłe to owady średniej wielkości i duże, o wydłużonym ciele i charakterystycznym kształcie głowy, najczęściej ustawionej ortognatycznie[4][5] względem osi ciała (prostopadle ku dołowi, płaszczyzna czoła tworzy z główną osią ciała kąt prosty[5]), ale zdarza się opistognatyczne (hipognatyczne), a nawet prognatyczne ustawienie głowy[4].
Głowa jest relatywnie duża, zaopatrzona w kuliste lub półkuliste (rzadziej wydłużone i spłaszczone) oczy złożone oraz zazwyczaj trzy przyoczka. U gatunków żyjących pod ziemią lub w mrowiskach oczy są małe, a u gatunków jaskiniowych – znacznie lub całkowicie zredukowane.
Aparat gębowy typu gryzącego, masywny, z dużą wargą górną, 5-członowym głaszczkiem szczękowym i 3-członowym głaszczkiem wargowym – występuje u larwy i owada dorosłego. Typ aparatu gębowego zwykle ortognatyczny, czasem opistognatyczny lub prognatyczny. Czułki szarańczaków mają różną długość i różną liczbę członów. Przedplecze duże, dobrze rozwinięte pleury tułowia, z wyjątkiem małych pleur przedtułowia.
Przednie skrzydła (tegmen) są węższe od tylnych, przekształcone w sztywne, skórzaste lub pergaminowate pokrywy (skrzydła pokrywowe). Tylne są szersze, błoniaste, składają się wachlarzowato, w czasie spoczynku są ukryte pod skrzydłami pokrywowymi. Przednie skrzydła mogą być zredukowane. Znane są też formy bezskrzydłe
Skorki, cęgosze (Dermaptera) – niewielki rząd uskrzydlonych owadów ortopteroidalnych, obejmujący około 1800 gatunków występujących na całym świecie, przeważnie wszystkożernych, preferujących tereny ciepłe, wilgotne i zacienione. Zapis kopalny tej grupy owadów sięga jury (208 milionów lat temu).
Ciało skorków jest wydłużone i silnie spłaszczone. Osiąga do 20 mm długości. Głowa prognatyczna, z narządami gębowymi typu ortopteroidalnego i wieloczłonowymi czułkami. Oczy złożone z eukonicznymi fasetkami. Większość gatunków charakteryzuje się przysadkami rylcowymi umieszczonymi na końcu odwłoka, stąd ich potoczna nazwa "szczypawki". Pełnią funkcję obronną, jak również pomocniczą przy kopulacji i rozwijaniu skrzydeł.
Pierwsza para skrzydeł jest przekształcona w twarde, pozbawione użyłkowania, skórzaste pokrywy (stąd łacińska nazwa rzędu). Druga para błoniasta, w czasie spoczynku złożona wachlarzowato pod pokrywami, u niektórych gatunków nie występuje.
U samców niektórych gatunków obecna jest dodatkowa para genitaliów.
Systematyka skorków stanowi przedmiot debaty wśród taksonomów. Zazwyczaj wyróżnia się cztery podrzędy:
* †Archidermaptera
* Arixeniina
* Forficulina
* Hemimerina
Forificulina obejmuje większość współcześnie żyjących gatunków. Hemimerina i Arixeniina są pasożytami wewnętrznymi chomikowatych i nietoperzy.
Pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera) – w tradycyjnej klasyfikacji zoologicznej rząd (dawniej podrząd) pluskwiaków (Hemiptera) liczący około 42500 gatunków, które mają zwykle dwie pary błoniastych skrzydeł (częste są formy bezskrzydłe) i żywią się głównie wysysanym sokiem roślin. Posiadają odnóża typu krocznego, aparat gębowy kłująco-ssący, u niektórych uwsteczniony. Przechodzą przeobrażenie niezupełne z licznymi modyfikacjami. Badania morfologiczne i analiza DNA (Wheeler et al. 1993; Campbell et al. 1994, 1995; Sorensen et al. 1995; von Dohlen i Moran 1995) wykazały, że Homoptera jest taksonem parafiletycznym. Tymczasowo został zastąpiony podziałem na podrzędy:
* Sternorrhyncha – piersiodziobe
* Auchenorrhyncha – piewiki
* Coleorrhyncha
Możliwe są dalsze zmiany w klasyfikacji tej grupy pluskwiaków.
Pluskwiaki różnoskrzydłe (Heteroptera) – Rząd owadów (dawniej podrząd) liczący kilkadziesiąt tysięcy gatunków współczesnych oraz kopalnych, z nadzwyczaj różnorodną budową i biologią. W Polsce zaobserwowano ok. 780 gatunków, należących do 36 rodzin.
Cechą charakterystyczną jest posiadanie przez przedstawicieli tej grupy systematycznej skrzydeł pierwszej pary będących hemielytrami (hemielytrae), których budowa charakteryzuje się silnym zesklerytyzowaniem w części bazalnej, przy części końcowej, która jest błoniasta (stąd nazwa różnoskrzydłe). Przednie skrzydła przekształcone w tzw. półpokrywy, a tylne skrzydła są błoniaste.
Zamieszkują ląd i wody, żywią się pokarmem roślinnym (np. rodzina Coreidae), zwierzęcym (np. rodzina Reduviidae) lub mieszanym, niektóre gatunki są bezpośrednimi lub pośrednimi pasożytami człowieka (Cimicidae) i zwierząt oraz szkodnikami roślin uprawnych. Ze względu na środowisko życia wyróżnia się wśród pluskwiaków ekologiczną grupę pluskwiaków wodnych.
Przykładowe rodziny:
* dziubałkowate (Anthocoridae)
* korowcowate (Aradidae)
* kowalowate (Pyrrhocoridae)
* nabrzeżkowate (Saldidae)
* nartnikowate (Gerridae)
* plesicowate (Veliidae)
* pluskolcowate (Notonectidae)
Wciornastki (Thysanoptera, Physapoda syn. przylżeńce, tripsy ang. thrips) – rząd owadów obejmujący ok. 5 tys. gatunków (w Polsce ok. 220) Są to zwierzęta kosmopolityczne. Większość wciornastków żywi się sokami i tkankami roślinnymi, jednak są wśród nich gatunki grzybożerne, drewnożerne, jak również drapieżne (żywiące się larwami i jajami innych drobnych bezkręgowców). Część wciornastków to potencjalne szkodniki upraw, obok strat związanych ze zjadaniem tkanek roślinnych są również przenosicielami wirusów, bakterii i grzybów chorobotwórczych. Owady te stały się szkodnikiem techniki, ponieważ potrafią dostawać się do matryc ekranów LCD, skąd bardzo trudno je wydostać[2].
Drobne owady 1–3 mm długości (wyjątkowo tropikalne gatunki 20 mm). Aparat gębowy kłująco-ssący, skrzydła wyposażone są w szczecinki zwiększające powierzchnię lotną, odnóża kroczne z tzw. przylgą. Owady te przechodzą rozwój z przeobrażeniem niezupełnym, ich larwa wyglądem przypomina postać dorosłą.
Holometabola, znane też pod nazwą Endopterygota – klad owadów uskrzydlonych (Pterygota) charakteryzujących się miękkim ciałem i brakiem widocznych zewnętrznie zalążków skrzydeł w stadiach larwalnych oraz występowaniem w rozwoju stadium poczwarki – są to owady o przeobrażeniu zupełnym (holometaboliczne). Grupa ta obejmuje większość (80–85%) współcześnie żyjących owadów – jest więc najliczniejszą w gatunki linią rozwojową zwierząt. Tradycyjnie owady holometaboliczne przeciwstawiane są owadom o przeobrażeniu niezupełnym (hemimetabolicznym).
Występowanie stadium poczwarki nie jest jednoznaczną cechą diagnostyczną tej grupy, ponieważ rozwinęło się niezależnie u niespokrewnionych z Holometabola mączlikowatych (Aleyrodidae), piersiodziobych (Sternorrhyncha) i wciornastków (Thysanoptera). Zbliżone stadia przedimaginalne występują też u kilku innych grup owadów. Szczególną cechą Holometabola jest występowanie w ciele większości larw (wyjątkiem są wachlarzoskrzydłe) wewnętrznych zalążków skrzydeł w postaci tarcz imaginalnych[1], co tłumaczy nazwę Endopterygota (endo- wewnątrz, pterygotos uskrzydlony).
Klad obejmuje rzędy[2]:
* Coleoptera – chrząszcze
* Diptera – muchówki
* Hymenoptera – błonkoskrzydłe
* Lepidoptera – motyle
* Mecoptera – wojsiłki
* Megaloptera – wielkoskrzydłe
* Neuroptera – sieciarki
* Raphidioptera – wielbłądki
* Siphonaptera – pchły
* Strepsiptera – wachlarzoskrzydłe
* Trichoptera – chruściki
Wielbłądki:
Współcześnie żyjące wielbłądki występują tylko na półkuli północnej, a dokładniej w krainie holarktycznej. Zasiedlają leśne obszary Europy, palearktycznej części Azji, północnej Afryki oraz centralnej części Ameryki Północnej[7]. Najliczniejszy w gatunki jest rejon Morza Śródziemnego i Morza Kaspijskiego. W Polsce występuje 10 gatunków[7], m.in. wielbłądka żółtonoga (Dichrostigma flavipes), wielbłądka pospolita (Phaeostigma notata) i Raphidia ulrikae, która została wpisana do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt w kategorii LR (niższego ryzyka).
Imagines są owadami małymi lub średniej wielkości. Osiągają zwykle 10–20 mm długości ciała. Długość przednich skrzydeł wynosi 6–19 mm[7]. Nazwę zawdzięczają swojej sylwetce z wygiętym przedtułowiem przypominającej wielbłąda z garbem. Ubarwione brunatno-czarno i czarno z brązowo-czarno-żółtawym deseniem. Mocno wydłużona, prognatyczna, zwężona ku tyłowi głowa jest ruchomo połączona z tułowiem. Głaszczek szczękowy składa się z 4, a wargowy z 3 członów. Duże oczy złożone położone są po bokach głowy. U Raphidiidae występują 3 przyoczka, których brak u Inocelliidae. Aparat gębowy typu gryzącego.
Przednie odnóża wyrastają w tylnej części przedtułowia. 5-członowa stopa jest zakończona parą pazurków.
Dwie pary skrzydeł podobnej wielkości, duże, błoniaste, przezroczyste i bogato użyłkowane, z licznymi komórkami w polu środkowym. Obydwie pary skrzydeł z pterostygmami. Żyłki ciemno ubarwione. Żyłka radialna i subkostalna są równoległe i zbliżone do siebie, a pomiędzy nimi i krawędzią skrzydeł występują liczne żyłki poprzeczne. Podczas spoczynku wojsiłki składają skrzydła dachówkowato wzdłuż ciała. Podczas lotu skrzydła łączą się ze sobą.
Mają wydłużony odwłok walcowatego kształtu, złożony z 10 wyraźnie zaznaczonych pierścieni. U samic występuje torebka kopulacyjna, komora genitalna i długie pokładełko. Brak przysadek odwłokowych.
Chrząszcze drapieżne (Adephaga) – drugi pod względem liczebności podrząd chrząszczy (Coleoptera). Obejmuje około 40 tys. gatunków, z czego 672 odnotowano w Polsce[2].
Przedstawiciele Adephaga występują w różnych środowiskach. Większość prowadzi drapieżniczy tryb życia. Odżywiają się owadami, pierścienicami i ślimakami. Tylko nieliczne przeszły wtórnie na pokarm roślinny[3].
Ciało dorosłych osobników jest zwykle wydłużone, grzbiet wypukły. Zazwyczaj mają dobrze zaznaczone szwy notopleuralne na spodniej stronie przedplecza. Tylne skrzydła niektórych Adephaga są zredukowane, zachowują jednak przynajmniej kilka żyłek poprzecznych[2].
* Amphizoidae
* Aspidytidae
* Carabidae – biegaczowate
* Dytiscidae – pływakowate
* Gyrinidae – krętakowate
* Haliplidae – flisakowate
* Hygrobiidae – mokrzelicowate
* Meruidae
* Noteridae
* Rhysodidae – zagłębkowate
* Trachypachidae
oraz kilka rodzin wymarłych.
Chrząszcze wielożerne (Polyphaga[2]) – najliczniejszy w gatunki podrząd chrząszczy (Coleoptera). Stanowią ok. 90% z ponad 400 000 opisanych gatunków chrząszczy. Jego przedstawiciele wykazują rozmaitość specjalizacji i adaptacji. Długość ich ciała mieści się w przedziale od 0,3 do 155 mm[3]. Żywią się różnorodnym pokarmem. Nie mają szwów notopleuralnych na spodzie przedplecza, biodra tylnych nóg są ruchome, skrzydła błoniaste, bez poprzecznych żyłek, czułki wykształcone w różnym stopniu[4]. W większości są to zwierzęta lądowe, niektóre tylko żyją w środowisku wodnym.
W Polsce występuje ponad 5500 gatunków[4].
Gębowe narządy owadów to odnóża głowowe przystosowane do pobierania pokarmu. W ich skład wchodzą:
Żer regeneracyjny – intensywne pobieranie pokarmu przez niektóre chrząszcze. Jego celem jest regeneracja organizmu. Żeru regeneracyjnego dokonują samice po zniesieniu jaj i samce po kopulacji.
Żer uzupełniający – żer młodych chrząszczy w okresie od wylęgu do osiągnięcia dojrzałości płciowej.
Szkodniki nasion
Owady uszkadzające nasiona drzew są szczególnie szkodliwe w przypadku nasion przechowywanych, przeznaczonych do wysiewu. Powodują one zmniejszenie ilości oraz jakości nasion, z których mogą wyrosnąć drzewka. Niektóre gatunki drzew, takie jodła czy buk wydają nasiona nierównomiernie - lata obfite nasiennie są rzadkie, przeważnie ilość nasion jest mała. W takich latach niskiego urodzaju szkody poczynione przez owady w zapasach nasion są największe. Owady przystosowały się do tej nieregularności i potrafią obniżać swoją aktywność, kiedy warunki nie sprzyjają żerowaniu. W naszym kraju występuje około 40 gatunków owadów żerujących na nasionach i owocach drzew leśnych.
Przykładem może być smolik szyszkowiec. Jest to niewielki chrząszcz o długości 5-6mm. Pod koniec maja odbywają lot godowy, podczas którego następuje zapłodnienie. Samice składają jaja w młodych (jednorocznych) szyszkach sosny. W każdej szyszce rozwija się kilka larw, które żerują, uszkadzając trzpień szyszki. Zjadają również łuski nasienne i same nasiona. W obrębie szyszki następuje przepoczwarzenie, po którym owad dorosły opuszcza schronienie przez okrągły otwór. Dzieje się to zwykle w sierpniu lub we wrześniu. Owady zimują w ściółce lub w szyszkach, jeśli pochodzą z jaj złożonych późno. W szyszkach opanowanych przez smolika część nasion ulega zniszczeniu, a same szyszki są zdeformowane i szybciej opadają z drzewa.
Szkodniki korzeni
Owady żerujące na korzeniach drzew są owadami glebowymi. Żyjąc w glebie, mają dostęp do korzeni, przy czym same są niewidoczne dla leśników. Przeważnie to formy larwalne żerują na korzeniach, formy dorosłe natomiast na liściach i składają jaja w glebie. Szkodniki korzeniowe mogą zniszczyć duże powierzchnie lasów, a szczególnie młodników i szkółek leśnych.
Za przykład może posłużyć chrabąszcz kasztanowiec lub chrabąszcz majowy. Chrabąszcz kasztanowiec to masywny chrząszcz, o długości 20-25mm. Dorosłe owady wychodzą z gleby od końca kwietnia do połowy czerwca - najpierw z obszarów odkrytych i pogorzelisk, następnie z miejsc zacienionych. Największe nasilenie ma miejsce w połowie maja. Chrabąszcz majowy wydostaje się z gleby około dwóch tygodni później. Po opuszczeniu gleby chrabąszcze odbywają loty godowe i żerują na liściach drzew. Chrabąszcz majowy najchętniej zjada liście dębu oraz wielu innych leśnych drzew liściastych, nie gardzi też igłami modrzewiowymi. Często chrabąszcze żerują tak intensywnie, że w ciągu jednej nocy niszczą wszystkie liście na drzewach.
Szkodniki młodników i upraw leśnych
Uprawy leśne i młodniki są szczególnie wrażliwe na pojawy szkodników. W przypadku masowego pojawu zwykle zostają całkowicie zniszczone lub przerzedzone w takim stopniu, że uzupełnienie braków jest bardzo kosztowne. Zniszczenia powodują głównie owady glebowe, żerujące na korzeniach, a także owady żywiące się zewnętrzną korą i łykiem, żerujące na pączkach i młodych pędach oraz na liściach i igłach. Powoduje to zahamowanie wzrostu młodych drzewek, deformację pędów, rozwój form karłowatych i ogólne osłabienie żywotności roślin, a często zamieranie wskutek znacznych uszkodzeń.
Szczeliniak sosnowiec to - jak wskazuje nazwa gatunkowa - owad żerujący na młodych sosnach. Chrząszcz ten ma długość 8-15mm i jako postać dorosła pojawia się na przełomie kwietnia i maja. Żeruje na korze strzałki (pędu głównego siewki) oraz na pędach bocznych. Korę zgryza często płatami, aż do warstwy bielu. W tych uszkodzonych miejscach wytwarza się żywica, z czasem bielejąca. Często wskutek głębokich uszkodzeń strzałka drzewka zostaje całkowicie przegryziona i roślina zamiera.
Zakorki to niewielkie chrząszcze (3-4,5mm długości), ogryzające korę młodych świerków. Pojawiają się na przełomie kwietnia i maja. Skutki żerowania zakorków przypominają efekty pojawu szczeliniaka na sośnie, lecz w przypadku zakorków brzegi ran drzewek są ponadgryzane. Szczeliniak natomiast tworzy równe, półokrągłe ranki. Często zdarza się, że zakorki oprócz części nadziemnych, ogryzają też korzenie. Zimowanie ma miejsce w pobliże miejsc żerowania, pod korą lub w glebie.
Hurmak olchowiec to owad, wyrządzający szkody w młodnikach liściastych. Jest to niewielki chrząszcz (5-6mm długości), który składa jaja na początku maja. Jaja umieszczane są grupami na spodniej stronie liści. Po tygodniu z jaj wylęgają się larwy, które szkieletyzują liście oraz ogryzają je po bokach. Na młodych drzewkach niszczą praktycznie wszystkie liście, co może nawet prowadzić do usychania całych gałązek. Co ciekawe, owad ten nie wyrządza szkody starszym drzewom.
Krytoryjek olchowiec to chrząszcz z rodziny ryjkowców. Żeruje na młodych olchach, szczególnie chętnie na odrostach, na topolach oraz na wierzbie koszykarskiej. Gromadne żerowanie larw powoduje usychanie drzewek, przez co często są one łamane przez wiatr. W pędach wierzbowych wskutek żerowania krętoryjka powstają miotlaste rozgałęzienia, co dyskwalifikuje je jako materiał na koszyki.
Szkodniki pierwotne drzew iglastych
Szkodniki pierwotne to owady, które atakują drzewa silne i zdrowe. Ponieważ większość lasów w Polsce stanowią lasy iglaste, to szkodniki drzew iglastych mają ogromne znaczenie i powodują straty na szeroką skalę. Szkody przeważnie wyrządzane są przez larwy, które intensywnie żerują przed przeobrażeniem.
Jednym z najważniejszych szkodników borów jest strzygonia choinówka (Panolis flammea). Ten motyl z rodziny sówkowatych (Noctuidae) pojawił się masowo na północy Polski w latach 1922-24 i wyrządził ogromne zniszczenia na obszarze Puszczy Augustowskiej, Nadnoteckiej, Kurpiowskiej, w Borach Tucholskich i w Wielkopolsce. 100 tysięcy hektarów lasów należało wyciąć, ponieważ nie były zdolne do zregenerowania igliwia. Kolejny pojaw strzygoni choinówki nastąpił w latach 1932-33. Uszkodzone zostało wówczas 58 tysięcy hektarów lasów.
Innym, równie ważnym szkodnikiem sosny jest barczatka sosnówka (Dendrolimus pini) - motyl z rodziny barczatkowatych (Lasiocampidae). Gąsienice barczatki żerują na różnych gatunkach sosny, lecz przeważnie jest to sosna pospolita i sosna Banksa. Najdogodniejszym środowiskiem są dla niej jednolite, suche bory sosnowe w średniej klasie wiekowej.
Kolejnym motylem żerującym na sosnach jest korowódka sosnówka (Thaumatopoea pinivora) z rodziny korowódkowatych (Thaumatopoeidae). Występuje najczęściej w borach nadmorskich, rosnących na wydmach. Żerowanie odbywa się w nocy, a w ciągu dnia gąsienice przebywają w skupiskach w rozwidleniach pędów. Nazwa tego gatunku wzięła się stąd, że zarówno na żer, jak i wracając z niego, gąsienice poruszają się w "korowodzie" - jedna za drugą, przy czym każda następna dotyka głową odwłoka poprzedniczki. W takim samym szyku przechodzą z jednego drzewa na kolejne, kiedy już zniszczą całe igliwie.
Inne owadzie szkodniki sosny, które należy wymienić to: brudnica mniszka (Lymantria monacha), zawisak borowiec (Hyloicus pinastri), poproch cetyniak (Bupalus piniarus), osnuja gwiaździsta (Acantholyda nemoralis), osnuja czerwonogłowa (Acantholyda erythrocephala) i borecznik sosnowiec (Diprion pini). Po II wojnie światowej gradacje tych szkodników najczęściej następowały na Śląsku oraz na zachodzi i północy Polski. W latach 1948-78 chemiczne zwalczanie różnych szkodników pierwotnych sosny przeprowadzano na łącznej powierzchni powyżej 700 tysięcy hektarów.
Jeśli chodzi o pozostałe gatunki rosnących w Polsce drzew iglastych, czyli świerk, modrzew i jodłę, to największe znaczenie ma brunatnica mniszka. W latach 1945-52 gradacja tego szkodnika spowodowała zniszczenie dużej powierzchni lasów świerkowych i sosnowo-świerkowych. Osłabione drzewa były później masowo atakowane przez szkodniki wtórne, co doprowadziło do ich zamierania - mimo prowadzenia akcji zwalczania brunatnicy.
W górach i na terenie południowej Polski występuje osnujka świerkowa (Cephalcia abietis). Preferuje ona drzewostany świerkowe w III i IV klasie wiekowej. Drzewa jednak łatwo regenerują po jej pojawię, ponieważ larwy nie zjadają pączków, a jedynie same igły. Jednak częste pojawy osnujki mogą znacznie osłabiać drzewa i sprzyjać atakowaniu och przez szkodniki wtórne.
W Górach Świętokrzyskich, gdzie zachowały się drzewostany jodłowe, znaczącym szkodnikiem jest wyłogówka jedlineczka. Atakuje on starsze wiekowo drzewostany, hamując ich wzrost. Korony drzewa stają się płaskie, maleje też przyrost na grubość. Osłabienie drzew sprzyja pojawom szkodników wtórnych, które dopełniają zniszczenia.
Jeśli chodzi o szkodniki modrzewia, to na uwagę zasługuje krobik modrzewiowiec (Coleophora laricella). Preferuje on drzewa rosnące wzdłuż leśnych dróg. Objawem żerowania krobika jest brunatne zabarwienie koron modrzewi.
Szkodniki pierwotne drzew liściastych
Owady żerujące na drzewach liściastych nie powodują tak wielkich strat, jak szkodniki borów. Drzewa liściaste bowiem mają większe zdolności regeneracyjne i w wielu przypadkach zniszczenia listowia przez szkodniki, wypuszczają nowe liście jeszcze w tym samym roku.
Brudnica nieparka (Lymantria dispar) to motyl z rodziny zwójkowatych (Tortricidae). Jego gąsienice żerują na liściach dębu, szczególnie dębu szypułkowego, gdyż ten rozwija się wcześniej. Jest to pospolity szkodnik zarówno w lasach, jak i parkach oraz alejach, gdzie rosną pojedyncze drzewa.
Piędzik przedzimek (Operophthera brumata) to motyl z innej rodziny, miernikowcowatych (Geometridae). Jest to gatunek polifagiczny - oznacza to, że nie preferuje żadnego konkretnego gatunku drzewa, ale żeruje na wielu gatunkach. Można go więc spotkać na dębach, brzozach i grabach oraz wierzbach i topolach, a także w sadach na drzewach owocowych.
Kuprówka rudnica (Euproctis chrysorrhoea) z rodziny brudnicowatych (Lymantriidae) to szkodnik sadów. Chętnie zasiedla też dzikie grusze, głogi oraz inne drzewa i krzewy śródpolne, przydrożne, leśne oraz parkowe. Spotkać ją można np. na dębach i grabach. Żerowanie gąsienic krupówki osłabia drzewa i często hamuje owocowanie.
Rynnica topolówka (Chrysomela populi) jest chrząszczem z rodziny stonkowatych (Chrysomelidae). Jest to szkodnik plantacji i młodników topolowych, wierzbowych oraz osikowych. Podobne upodobania mają też rzemlik osinowiec (Saperda populnea), rzemlik topolowiec (Saperda carcharias), białka wierzbówka (Leucoma salicis) oraz przeziernik osowiec (Aegeria apiformis).
Szkodniki wtórne
Szkodniki wtórne zasiedlają drzewostany już osłabione w wyniku działania czynników abiotycznych bądź biotycznych. Najczęstszą przyczyną osłabiającą drzewa są zanieczyszczenia przemysłowe powietrza. Niekorzystne są także zaburzenia stosunków wodnych, w szczególności obniżenia poziomu wód - w takich przypadkach przeważnie masowo pojawiają się korniki. Biotyczną przyczyną osłabienia drzewostanów są pojawy szkodników pierwotnych. Miejsca ogołocone przez nie z igliwia lub listowia szybko zasiedlają szkodniki wtórne, co w krótkim czasie prowadzi do powstawania silnych przerzedzeń drzewostanu. Konieczne wówczas staje się zakładania zrębów zupełnych, aby nie pozwolić na szersze rozprzestrzenienie się szkodników.
Szkodniki wtórne żerują w drewnie i łyku drzewa, powodując jego usychanie. Można je podzielić na dwie grupy, w zależności od tego, kiedy w drzewostanie pojawia się produkowany przez nie posusz. Są to więc szkodniki wiosenne i jesienne. Do wiosennych należą m.in. cetyńce, tycz cieśla i smolik drągowinowiec. Jesienne szkodniki to m.in. smolik sosnowiec, przypłaszczek granatek i żerdzianka sosnówka.
Owadzimi szkodnikami wtórnymi są przeważnie chrząszcze (Coleoptera). Wiele z nich należy do rodziny kornikowatych (Scolytidae). Oto najważniejsze z korników:
Cetyniec większy (Tomicus piniperda) - masowo pojawia się w drzewostanach osłabionych przez różne czynniki oraz tam, gdzie nie są należycie przestrzegane zasady hodowli i pielęgnacji lasu. Szczególnie niebezpieczne są jego pojawy w drzewostanach uszkodzonych wcześniej przez strzygonię choinówkę, barczatkę sosnówkę, brudnicę mniszkę lub boreczniki. Zwykle atakuje drzewostany w średnim wieku i starsze, ale może wystąpić też w młodnikach.
Cetyniec mniejszy (Tomicus minor) - zasiedla zwykle górne partie pni, o cienkiej korze, oraz grube gałęzie. W przypadkach masowych pojawów występuje też w częściach środkowych i dolnych pnia, razem z cetyńcem większym.
Kornik sześciozębny (Ips sexdentatus) - gatunek ten jest największym z korników żerujących na sośnie. Atakuje przeważnie drzewa już ścięte, dlatego jego znaczenie jako szkodnika lasów jest niewielkie.
Kornik drukarz (Ips typographus) - pojawy tego kornika mogą być przyczyną ogromnych zniszczeń w przypadku sprzyjających warunków atmosferycznych. Gatunek ten lubi miejsca nasłonecznione - na brzegach lasów, polanach oraz na południowych stokach górskich.
Kornik drukarczyk (Ips amitinus) - gatunek bardzo podobny do kornika drukarza. Odróżnia go od poprzednika jedynie błyszczące ścięcie na pokrywach skrzydłowych. Drukarczyk zasiedla wysokie partie pni, gdzie kora jest cienka, oraz grubsze gałęzie.
Rytownik pospolity (Pityogenes chalcographus) - atakuje drzewa w górnych partiach pni oraz grube gałęzie. W młodych drzewostanach może jednak zasiedlać pień na całej jego długości.
Jodłowiec krzywozębny (Pityokteines curvidens) - ten gatunek żeruje w dolnych częściach pni, o grubej korze. W okresach masowego pojawu zasiedla też wyższe partie oraz gałęzie. Znaczenie jodłowca jest bardzo duże, szczególnie w drzewostanach już przerzedzonych i osłabionych przez przymrozki lub żerowanie szkodników pierwotnych, np. zwójek.
Kolejna rodzina chrząszczy, w której znajdujemy szkodniki wtórne to ryjkowcowate (Curculionidae). Należą tu m.in. smolik drągowinowiec, smolik harcyński oraz smolik jodłowiec.
Smolik drągowinowiec (Pissodes piniphilus) - gatunek ten należy do najważniejszych szkodników żerujących na sośnie. Atakuje przeważnie drzewostany 30-40-letnie, ale jeśli są znacznie osłabione (np. wskutek zanieczyszczeń przemysłowych, pożarów lub pojawów korzeniowca wieloletniego), zasiedla też starsze drzewa. W miejscach jego żerowania wdaje się dodatkowo infekcja grzybowa, co zwiększa rozmiary szkód.
Smolik harcyński (Pissodes harcyniae) - występuje przeważnie w górach oraz na terenach zanieczyszczonych przemysłowo. Powoduje tam zamieranie osłabionych drzew.
Smolik jodłowiec (Pissodes piceae) - ten gatunek atakuje drzewostany jodłowe w średnich i starszych klasach wiekowych. Zasiedla zwykle środkowe i dolne części pni.
Oprócz rodziny ryjkowcowatych, szkodniki wtórne występują też w rodzinie kózkowatych (Cerambycidae). Przykładami mogą być tycz cieśla i czterooczek świerkowiec.
Tycz cieśla (Acanthocinus aedilis) - zasiedla zarówno rosnące drzewa, bardzo silnie osłabione, oraz ścięte, niekorowane pnie sosny i świerka, a także pniaki i wywroty. Żerując w pniach ściętych, uszkadza drewno, przez co jest też szkodnikiem technicznym.
Czterooczek świerkowiec (Poligraphus poligraphus) - zasiedla głównie drzewa młode i w średnim wieku. Masowo pojawia się w drzewostanach osłabionych suszą lub działalnością grzybów pasożytniczych: opieńki miodowej i korzeniowca wieloletniego.
Przypłaszczek granatek (Phaenops cyanea) to chrząszcz z rodziny bogatkowatych (Buprestidae). Atakuje zwykle drzewostanu w średnim wieku oraz starsze, choć jego żerowiska można znaleźć również w drzewach młodych. Chętnie opanowuje stanowiska nasłonecznione - na obrzeżach lasów i polanach, unika natomiast lasów gęstych, zacienionych, z bogatym podszytem.
Szkodniki wtórne drzew liściastych to m.in. chrząszcze z rodziny kornikowatych: ogłodek wiązowiec (Scolytus scolytus) oraz jesionowiec pstry (Leperinus fraxini), żerujące - jak wskazuje nazwa gatunkowa - na wiązach i jesionach.
Szkodniki techniczne
Szkodnikami technicznymi nazywa się te owady, które żerują w świeżym drewnie, np. ściętym i leżącym jeszcze w lesie oraz w drewnianych budynkach i elementach konstrukcyjnych. Przykładami mogą być: kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo), drwionek okrętowiec (Lymexylon navale), trociniarka czerwica (Cossus cossus), spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus), kołatek domowy (Anobium punctatum).
Spuszczel pospolity to chrząszcz z rodziny kózkowatych. Wyrządza szkody w drewnianych elementach konstrukcyjnych budynków oraz w meblach. Kołatek domowy należy do rodzony kołatkowatych. Żeruje w drewnianych meblach, ramach okiennych, listwach i deskach podłogowych oraz różnych innych wyrobach z drewna zarówno iglastego, jak i liściastego.
Z punktu widzenia gospodarki człowieka wiele owadów to szkodniki. Nie lubimy ich również dlatego, że składają swoje jajka w produktach spożywczych, przenoszą choroby i po prostu są nieprzyjemne. Owszem potrafią czasem wyrządzić ogromne szkody. Jednak owady - podobnie jak i my - są elementem świata przyrodniczego. Odgrywają ważną rolę w ekosystemach - drapieżcy i mięsożercy regulują liczebności innych populacji, a saprofagi przyspieszają rozkład martwej materii
---------------------------.Barczatka sosnówka
Motyle, rodz Barczatkowate rójka VII do połowy VIII w godzinach zmierzchowych i nocnych, kiedy też jest kopulacja owadów. Motyle nie pobierają pokarmu i natychmiast po kopulacji przystępują do składania jaj które trwa od 1 do 3 dób. Samica składa do 400jaj, najczęściej 150-200 w złożach po 20 do 100 na korze pędów i pni, na sęczkach i igłach. Stadium jaja trwa 15-25 dni, a wylęg gąsienic to II połowa VIII i do końca IX. Gąsieniczki po wylęgu zjadają część chorionu, krótko przebywają razem, następnie ogryzają ząbkowato brzegi tegorocznych igieł szczególnie w części wierzchołkowej. Pierwsze linienie po tygodniu, gąsiennice rozszerzają żerowanie na oba brzegi całej igły. Po dalszych 10 dniach zjadają igły az do pochewki, preferują igliwie jednoroczne. II linienie miesiąc po I, a między II i III linieniem schodzą do ściółki i tam zimują między ściółką a glebą mineralną. Opuszczanie ściółki trwa 2-4 tyg. Teraz gąsienice są 7-10 krotnie bardziej żarłoczne. Zjadają igły, ogryzają korę na pędach majowych. W ciągu życia gąsienica zjada ok. 25-35g igieł t.j. ok. 1000 szt Po ok. 2 tyg od rozpoczęcia żeru wiosennego III raz linieją i po ok. miesiącu IV raz. Gąsienice samców linieją 5 razy, a samic 6 razy. W połowie VI gąsienice przestają żerować i sporządzają miękki cienki oprzęd na korze w miejscach szczelin od gałązek. Po 4-6 tyg przepoczwarczenie w oprzędach. Stadium poczwarki trwa 3-4 tyg. Generacja jednoroczna.
Borecznik rudy
Błonkoskrzydłe, rodz Pilażowate, podrodz. Boreczniki rójka na przełomie IX,X jaja (samica składaok. 100jaj) umieszczone w nacięciach zrobionych przez samicę w igle. Jaja ,nie są przykryte wydzieliną gruczołów samicy, zimują a uszkodzone igły usychają w V następnego roku .następuje wylęg larw. Larwy żerują gromadnie, następnie przechodzą na igły młode a nawet uszkadzają korę na młodych pędach. Przechodzą one 5 lub 6 linień. Przepoczwarczenie następuje na przełomie VII/VIII w ściółce gdzie larwa sporządza fasolowaty, złocistobrunatny oprzęd. Postacie dorosłe pojawiają
się w 2 połowie IX. Część larw w stadium eonymfy wchodzi w stan diapauzy. Zimuje raz lub dwa razy. Generacja 1-3 letnia.W roku tylko 1 rójka.
Borecznik sosnowiec
Błonkoskrzydłe, rodz Pilażowate, podrodz. Boreczniki ma dwie rójki w roku. Pierwsza rójka przypada na okres IV i V. Druga odbywa się między 15 VII a 15 VIII, jednak regularność czasowa rójek jest bardzo mała. Rójka odbywa się w dzień .samice są ociężałe i słabo latają .Imago nie pobiera pokarmu. Jaja są składane przez zapłodnione i niezapł. samice, a ich liczba dochodzi do 180, najczęściej waha się od 100 do 150 na sąsiadujących ze sobą igłach, są składane w złożach po kilkanaście sztuk, rzędem jedno za drugim. Jaja są pokrywane piankową wydzieliną gruczołów kitowych. Jaja wysuwają się i pęcznieją z nacięcia, a nasyępnie przed wyjściem larwy pękają wzdłuż swej dłuższej osi. Rozwój embrionalny trwa 1-5 tyg, larwy żerują gromadnie przebywając najpierw po 2-3 na igle, przed końcem żeru po 2 lub ojedyńczo. Młode larwy I-III stadium ogryzają igły z boków ,pozostawiajac nie naruszony nerw środkowy i nienaruszoną partię wierzchołkową igły, starsze larwy zjadaja igły aż po pochewki młoda korę na pędach. Wyrośnięte larwy pierwszego pokolenia sporządzają oprzęd przymocowując go do igieł gałęzi lub nawet trawy i runa .Oprzęd owalny żółtobrunatny .Po 2-3 tyg przyjmują postać eonimfy, a po kolejnych 3-4 tyg pronimfy. Następuje przepoczwarczenie, a po dalszych 2-3 tygodniach, co przypada na VII i VIII i wtedy pojawiają się postacie dorosłe. Przystępują do kopulacji i składania jaj. Larwy II generacji żerują na igłach aż do jesieni, potem spełzają po pniu i zagrzebują się w ściółce. Sporządzają oprzędy w których przeobrażają się w eonimfy. Przepoczwarczenie III i IV, choć znaczna część nie przerywa diapauzy i przebywa w glebie rok lub 2, a nawet 4. Przepoczwarczenie jest poprzedzone przejściem eonimfy w pronimfę .Może to zachodzić już w grudniu ,ale i później.
Brudnica mniszka
Motyle, rodz Brudnicowate rójka przypada na IV i pierwszą połowę VIII, jakkolwiek może zacząc się w końcu VI i trwac do początku IX. Samce pojawiają się z dwudniowym wyprzedzeniem przed samicami. Wylęg motyli z poczwarek następuje w dzień między godz.10-18, natomiast lot godowy od 22-24. Stosunek liczbowy płci kształtuje się w zasadzie jak 1:1, ale w poszczególnych fazach gradacji może się kształtować na korzyść samic(st. Wstępne) lub samców (st.wybuchowe, retrogradacja).Samica składa jaja natychmiast po zapłodnieniu na dolnych partiach pni pod łuskami i w spękaniach kory. Tam gdzie jest gęsty podszyt jaja mogą być składane powyżej koron podszytu aż do wierzchołków strzał. Jaja są wielkości ziarenek maku, po złożeniu barwy jasnofioletowej ,później jasnoróżowej po m-cu szare ,brunatnoszare lub prawie czarne. Samica może złożyć do 630, przeciętnie ok. 200 w złożach po 20-100 szt. Rozwój jaj przy temp.15-24st.C trwa 8-4dni , przy 8st-30dni.Rozwój embrionalny zakończony na jesieni, lecz gąsieniczki zimują w jaju pozostając w diapauzie. Wylęg koniec IV i V. Zjadają one boczną część chorionu i przez powstały otwór. Dzięki włoskom aerostatycznym larwy mogą się przenosić na większe odległości zasiedlając inne drz-ny, zwiększając w ten sposób zasięg gradacji i szkód. Po wylęgu grupa gąsieniczek przebywa razem pozostając w lusterku przez 2-7 dni. Wylęg wszystkich gąsienic trwa 14-18 dni. Gdy temp. Przekracza 7-8 st.C gąsienice wędruja w korony drzew produkując w tym czasie delikatną przędzę .Po osiągnięciu korony ogryzają na So stare a następnie młode igły. Żer na kwiatostanach So jest bardzo korzystny dla rozwoju gąsienic i płodności samic. Jeśli kwiatostany i młode igły nie są rozwinięte to gąsieniczki I stadium żerują na podszycie i runie leśnym. Obniża to płodność i żywotność przyszłych motyli. Brudnica jako polifag żeruje na wielu gat. Drzew. Na Św pierwszym pokarmem są młode igły a później stare, na liściastych oprócz liści także pączki. Żer gąsienic jest rozrzutny-zjadane jest 2/3 nasadowej części igły a jej wierzchołek opada na ściółkę. Kał gąsienic jest cylindryczny z 6 podłużnymi bruzdkami, po długości jego można określić wiek gąsienicy, gdyż jest on równy szerokości puszki głowowej. Rozwój gąsienic przy temp.21-28st. Trwa 52-41 dni ,przy temp. 15st. Do 2 m-cy.Gąsienice samic przechodzą 5 linień, zjadają 7-10 igieł So lub 6-8 igieł Św. Gąsienice samców przechodzą 4 linienia i zjadfają o 1/3 mniej igieł. W końcu VI i w VII gąsienice sporządzają na gałązkach ,pniach indywidualne , bardzo luźne oprzędy, w których po 1-6 dniach przepoczwarczają się. Poczwarka ma dł.1,5-2,5cm brunatnoczarna ,połyskująca Po 2-3 tyg wylęgają się motyle, a ich płodność zależy od wagi poczwarek. Generacja jednoroczna.
Brudnica nieparka
rz Motyle, rodz Brudnicowate Jest typowym polifagiem –żeruje na drzewach, krzewach ,roślinach runa. Z pośród różnych gat. Żywicielskich preferuje jednak Db i drzewa owocowe, na dalszym miejscu Gb, Brz, Lp, Wz, Tp, Kl, czeremcha .Często żeruje na sośnie.Rójka w VII i VIII w godzinach wieczornych. Samica składa od 500 do 800 jaj w kilku złożach na pniach drzew. Złoża jaj samica pokrywa włoskami z odwłoka o barwie brunatnej. Rozwój embrionalny odbywa się w temperaturach wyższych od 6 stopni więc gąsienice są już uformowane w osłonkach jajowych już na jesieni, ale w nich zimują i lęgną się na wiosnę wraz z rozwojem pączków wczesnej formy dębu. Gąsienica żeruje na liściach dębu a żer jest rozrzutny. Przechodzą one 5 samce i 6 samice stadiów larwalnych, a zapotrzebowanie na pokarm rośnie wraz ze wzrostem gąsienicy. Rozwój gąsienic zachodzi przy temp. >6st.C, optimum 25st.C- wówczas rozwój gąsienic przyszłych samców trwa ok.34 dni ,a samic 39 dni. Przepoczwarczenie w VII i VIII w luźnym oprzędzie na drzewie. Rozwój poczwarek samców trwa ok. 9dni, samic średnio 7,4 dnia./ Generacja jednoroczna.
Cetyniec mniejszy
rz Chrząszcze, rodz kornikowate roi się o dwa tyg później niż większy. Zasiedla górną część strzały o gładkiej korze oraz grube gałęzie powyżej 4 cm. Chodnik macierzysty w kształcie poprzecznej klamry wygryza w bielu samica. Chodnikilarwlne są krótkie do 2,5 cm. Kolebki poczwarkowe zagłębione w bielu na głębokości 2-3mm. Młode chrząszcze pojawiają się w VII i żerują wraz ze starymi jak większy w pędach pod korą So. Zimuje w opadłej cetynie i w ściółce. Generacja jednoroczna.
Cetyniec większy
rz Chrząszcze, rodz kornikowate Występuje w drz-ach SO –od młodników do drz-ów rębnych. Rójka może być już w końcu II, generalnie koniec III i IV. Zasiedla przede wszystkim część strzały o grubej korze, rzadziej spotykany pod cienką korą, zarówno na drzewach stojących jak i ściętych. Iotwór wejściowy zwykle w szparach kory i pod jej łuskami. Drzewo reaguje na na wgryzanie się chrząszczy wyciekami żywicy w miejscu uszkodzenia., krzepnąć tworzy ona lejki żywiczne świadcząc o reakcjach obronnych drzewa. Chodnik macierzysty wygryza samica a samiec usuwa z żerowiska biało-rdzawe trocinki. Chodnik macierzysty ma szerokość 2,5-3mm do 16 cm długości. Przebiega głównie w korze nie naruszając bielu. Samica składa do nieregularnych nyż jajowych około 100 jaj i wygryza do 4 otworów wentylacyjnych. Nyże zatykane cienką zatyczką z trocin. Po 2 tyg wylęgają się larwy które żerują do końca VI lub początku VII.
Początkowo wygryzają one chodniki prostopadłe do chodnika macierzystego, a pod koniec swego rozwoju równolegle do włókien drzewa Chodniki larwalne osiągają długość do 20cm prawie nie naruszają bielu i są wypełnione brunatną mączką. Końcowy odcinek tych chodników jest zagłębiony w korze i zakończony kolebką poczwarkową. Stadium poczwarki trwa do 14 dni już od połowy VII wylatują młode chrząszcze. Młode chrząszcze i stare żerują w końcowych pędach wierzchołkowej części korony. Chrząszcze stare po złożeniu jaj czyli ok. połowy V odbywają żer regeneracyjny w koronach drzew. Wgryzają się one w zeszłoroczny pęd poniżej pączka szczytowego i żerują w rdzeniu kierując się w stronę pączka. Ch. Młode udają się w korony w 2połowie VII i wygryzają rdzeń w końcach pędów tegorocznych uzyskując zdolności rozrodcze w wyniku żeru uzupełniającego. Wokół otworów wejściowych prowadzących do pędów tworzy się lejek żywiczny a uszkodzone pędy łamane są przez wiatr i opadają na dno lasu jaka tzw cetyna. Chrząszcze przebywają w niej do XI potem wychodzą i udają się na zimowiska w grubej korze szyi korzeniowej starych sosen gdzie zimują. Postać dorosła żyje do 3 lat Generacja jednoroczna.
Chrabąszcz majowy i kasztanowiec
Chrząszcze, rodz Żukowate W Polsce występuje głownie w płd-zach i zach części kraju oraz lokalnie także w centrum i na wsch. Występuje na siedliskach Bśw ,mieszanych i liściastych, unikając olsów i borów suchych. Na wiosnę gdy temp. Gleby na głebokości 10cm wynosi 9-14cm owady dorosłe opuszczają kolebki poczwarkowe, w których zimowały Przypada to zwykle na I poł maja, na godz. Zmierzchu. Jako 1 pojawiają się samce, parę dni później samice .Lot godowy składa się z 2 faz: w I chrząszce kierują się w stronę najwyższego punktu- pagórki, wzgórza ,kępy drzew, tam zataczają koła i wchodzą w II fazę: wyszukiwanie miejsc do żerowania, a następnie do składania jaj. Żer uzupełniający chrząszcze prowadzą na liściach drzew liściastych głównie na Db,Brz, owocowych, rzadziej ogryzają kwiatostany na Md i So. Lot godowy jest powtarzany codziennie przy dobrej pogodzie.Żer uzupełniający i regeneracyjny jest intensywny i rozrzutny. Rójka i składanie jaj trwa około 30-40dni,po czym chrząszcze giną. Jaja składane głównie na terenach otwartych ,gdy jest chłodno część jaj może być składana pod okapem drz-nu .Jaja składane w kilku złożach po 10-30 szt w odstępach kilkudniowych na głębokości 10-30cm. Łącznie samica składa do 70jaj. Pędraki wylęgają się po 4-6 tyg. Przebywają w wierzchniej warstwie gleby i jedzą drobne częśći roślin. W 1 roku nie powodują szkód na szkółkach i uprawach Zimują na głębokości 60-80 cm. Na wiosnę prowadzą żer podobny do zeszłorocznego .Na VI / VII pierwsze linienie. Teraz pędraki żerują na korzeniach drzewek ogryzając na nich drobną korę. Zimują i późną wiosną drugie linienie w 3 roku życia larwy. Teraz obgryzają grubsze korzenie i zżerają w całości małe korzonki sadzonek i siewek. Szkody powiększają się. Po trzecim zimowaniu, intensywny żer pędraków i ostatnie linienie na VI / VII. Po linieniu pędraki na głębokości 20-50 cm przepoczwarczają się w kolebce uformowanej w glebie. Po 6 tyg postacie dorosłe i te aż do wiosny w glebie. Generacjas 4-letnia.
Drwalnik paskowany
rz Chrząszcze, rodz Kornikowate rójka III do V. Kopulacja następuje podczas wgryzania się w korę. Samica wygryza chodnik wejściowy długości do 4 cm w drewnie prostopadle do włókien. W ciągu doby samica wygryza 2mm chodnika i składa 1,2 jaja. W sumie 10-15jaj. Wylęg następuje po ok. tygodniu. Larwy przedłużają nyże jajowe i tam po 4-8 tyg przepoczwarczają się odwracając głowę w kierunku chodnika macierzystego. W VII pojawiają się młode chrząszcze i przebywają do 20 dni w żerowisku opuszczają go przez otwór wejściowy wygryziony poprzednio przez samicę. Młode chrząszcze zagrzebują się w ściółce i zimują, natomiast część chrząszczy rodzicielskich w VI i VII roją się powtórnie, zakładają generację siostrzaną. W rójce tej uczestniczy 10% samic z rójki wiosennej. Młode chrząszcze pojawiają się na jesieni i zimują.
Hurmak Olchowiec
rz Chrząszcze, rodz stonkowate rozwój przebiega podobnie jak rynnicy olchowej, rójka w V ale okres składania jaj jest znacznie dłuższy i trwa do połowy lipca. Samica składa ogółem 600-900 jaj w złożach na dolnej stronie liścia. Przepoczwarczenie następuje w glebie od VII do IX.
Jesionowiec pstry
rz Chrząszcze, rodz kornikowate rójka w połowie V, chodniki macierzyste zakłada na pniu i gałęziach drzew osłabionych. Chodniki mają kształt niepełnej klamry i przebiegają w płaszczyźnie poprzecznej do włókien drewna. Chodniki larwalne liczne ale nie stykają się ze sobą na grubszym materiale są one prostopadłe do chodnika macierzystego. Na materiale cieńszym w końcowej części mogą skręcać wokół obwodu gałązek. Przepoczwarczenie na pograniczu drewna i miazgi. Młode chrząszcze pojawiają się w końcu czerwca w VII i VIII i prowadzą żer uzupełnia wgryzaj się w świeżą korę pędów i odrośli.
Kornik drukarz
rz Chrząszcze, rodz kornikowate rójka IV i V. Komora godowa o średnicy 7mm zakładana przez samca w cieńszych partiach kory. Cała ona mieści się w korze. Kopulacja z 2 lub 3 samicami rzadko 1 lub 4, nastęuje w komorze godowej po czym samice przystępują do wygryzania chodników macierzystych równoległych do strzały. Mają one szerokość 3mm i długość do 15 cm. Chodniki macierzyste są zagłębione w łyku i w korze. Samica w ciągu 2, 3 tyg skład do 80 białych jaj. Rozwój embrionalny do 2 tyg po czym larwy żerują w łyku wygryzając w nim chodniki prostopadłe do chodników macierzystych. W drugiej połowie czerwca wygryzają owalną kolebkę poczwarkową zagłębioną w korze. Przepoczwarczenie trwa do 3 tyg poczym pod korą pojawiają się chrząszcze i prowadzą żer uzupełniający w okolicy kolebki poczwarkowej. Żer ten trwa do 3 tyg i w połowie lipca opuszczają żerowiska i przystępują do rójki. Część starych chrząszczy po założeniu żerowiska ginie, a reszta prowadzi żer regeneracyjny, samica przedłuża chodnik macierzysty, a samiec poszerza komorę godową. W VI opuszczają żerowisko i zasiedlają odpowiednie drzewa dając początek generac siostrzanej. Generacja jednoletnia.
Kornik ostro zębny
rz Chrząszcze, rodz kornikowate rójka Vi VI. Komora godowa wygryziona w bielu. Chodniki macierzyste do kilkunastu szt odchodzą od komory godowej gwiaźdźisto. Są one również zagłębione w bielu z licznymi otworami wentylacyjnymi. Chodniki larwalne krótkie zakończone kolebką poczwarkową zagłębioną w bielu. Stare chrząszcze prowadzą w żerowisku żer regeneracyjny na przedłużeniu chodnika macierzystego i komory godowej. Młode w pobliżu chodników larwalnych. Młode chrząszcze rójka w sierpniu. Zimują postacie
dorosłe I i II pokolen pod korą So w miejscu żerow
Krobk modrzewiowiec
rz Motyle, rodz Pochwikowate rójka V i VI. Jaja składane pojedyńczo na igłach. Wylęg gąsienic po 12 dniach wgryzają się do igieł krótko i długopędów które minują. We IX gąsienica opuszcza minowaną igłę i sporządza z niej otwartą z obu stron pochewką w której przebywa i z którą wędruje. Gąsienica zimuje na pączkach krótkopedów przytwierdzona wraz z pochewką do ich powierzchni. Na wiosnę żerują na igłach krótkopędów wgryzając się od wierzchołka do ich środka. W połowie maja przepoczwarczają się w pochewkach na pędach modrzewi. Generacja jednoroczna.
Osnuja gwiaździsta
forma wczesna rz Błonkoskrzydłe, rodz Niesnujowate Forma wczesna- rójka od połowy IV do poł Vw dni słoneczne. Samce pojawiają się trochę wcześniej od samic. Zapłodnienie na pniach drzew w czasie wędrówek samic w korony. Składają one około 40-60 jaj pojedynczo na wewnętrznej stronie zeszłorocznych igieł w koronie drzewa. Samica nacina pokładełkiem igłę, nakłada wydzielinę gruczołów kitowych i składa jedno jajo. Rozwój embrionalny trwa 10 do 20 dni po wylęgu larwy sporządzają luźny oprzęd i trzymając się go nogami pozostaje zwrócona grzbietową stroną do gałązki. Igły są ścinane u podstawy, wciągane do oprzędu i tam zjadane.Początkowo zjadane sąigły stare później młode. Żer trwa 3do 8 tygodni w tym czasie larwy samców przechodzą 4, a samic 5linień. Żer larw postępuje od dołu ku górze korony i od jej wnętrza ku obrzeżom. Następnie larwy spełzają po pniu lub spadają z koron i zagrzebują się w glebie mineralnej na głębokości 8-12 cm gdzie sporządzają jamkowata kolebkę. Tam rozpoczynają diapauzę i pozostają w tym stanie do wiosny następnego roku ,przez cały rok następny lub 2 kolejne lata. Spoczywająca larwa nazywa się eonimfą, a larwy które mają się przepoczwarczyć najbliższą wiosną u których pojawiły się imaginalne oczy nazywamy pronimfą. ,Przepoczwarczenie następuje III/IV. Stad poczwar ok.3 tyg. Generacja 1,2 lub 3 letnia.
Osnujka świerkowa
rz Błonkoskrzydłe, rodz Niesnujowate rójka od połowy IV do początków VI w dni ciepłe i słoneczne. Najpierw pojawiają się samce później samice po 1tyg. Kopulacja na pniu gdy samica wędruje ze ściółki w koronę drzewa. Jaja na pędach wierzchołkowych Św najczęściej w wieku 40-120 lat na górnej stronie zeszłorocznych igieł. W złożu 4-12 jaja wciśnięte w podłużne rynienkowate nacięcie w igle. Powleczone wydzieliną gruczołów kitowych. Ogółem samica składa od 40-120 jaj Stadium jaja trwa 3 tyg .Wylęgle larwy wędryją w rozwidlenia pędów i tam sporządzają wspólny kulisty oprzęd śr. 20-30cm, w którym przebywa 40-50 larw, kazda w oddzielnej komorze zrobionej z przędzy. Larwy i żerują na igłach 1-3 letnich przez 5-7 tyg, a żer od wierzchołka korony w dół. Pędy tegoroczne i pączki nie są uszkadzane. W końcu VIII opuszczaja się lub spadają z koron i zagrzebują się w glebie mineralnej do głębokości 5-30 cm tworząc w niej owalne kolebki. W glebie zachodzi diapauza 2,3-4 lat i przepoczwarc na kolejną wiosnę. Stadium poczwarki 2-3 tyg. Generac 3-letnia, czasem 2lub 4 letnia.
Osnujka sadzonkowa
Błonkoskrzydłe, rodz Niesnujowate rójka VI. Jaja składane na powierzchni igieł tegorocznych pędów 2-6 letnich sadzonek. Larwy po 10-15 dniach i przebywają w rurkowatych oprzędach usytuowanych wzdłuż pędów. Żer postępuje od wierzchołka drzewka do podstawy i wypełnia się rdzawymi ekstrementami. Na VII/VIII larwy schodzą do gleby, barwa jasno zielonkawa i wstępują w stan diapauzy, która może trwać do najbliższej wiosny lub 2,3 lata. W V następuje przepoczwarczenie a później rójka.
Piędzik przedzimek
rz Motyle, rodz Miernikowcowate rójka motyli późną jesienią X,XI a nawet początek XII. Samice są bezskrzydłe wędrują po pniu gdzie następuje kopulacja. Jaja są składane pojedyńczo, rzadziej po kilka na cienkich gałązkach, na pączkach, w szparach kory, na gałęziach korony. Jaja są przyklejone do podłoża Samica składa ok. 200-300 sztuk. Jaja zimują. Gąsienice wylęgają się w końcu IV żerują na rozwijających się pączkach i liściach , które początkowo dziurawią a następnie ogryzają całkowicie. Cały czas przędą. Żer trwa 5-6 tyg i w początkach VI gąsienice opuszczają się na przędzy na zimę i zagrzebują na głębokości 10-15 cm, gdzie też następuje przepoczwarczenie przeważnie w luźnych oprzędach przytwierdzonych do grudek ziemi. Owady dorosłe opuszczają poczwarki na jesieni. Generacja jednoroczna. Żeruje na różnych gat. Drzew liściastych w lesie i sadach. Najgroźniejszy jest w uprawach i młodnikach Db i Bk.
Poproch cetyniak
Motyle, rodz Miernikowcowate rójka od końca V do końca VIII z kulminacją w połowie VI. Rójka między 9-11 godz przy słonecznej i bezwietrznej pogodzie. Samica składa z reguły 100 do 120 jaj. Jaja są składane na zeszłorocznych igłach So w rządkach od kilku do 30 szt, we wstępnej fazie gradacji od 10 do 30 , później od 1 do 3 na igle. Wylęg gąsienic następuje po 2-4 tyg. , przechodzą 4 linienia. Wyrośnięta gąsienica osiąga 30mm długości Początkowo gąsieniczka żeruje na starych igłach wygryzając w nich podłużne rowki szerokości głowy, a od I lub II linienia ogryza brzegi igieł pozostawiając nienaruszony nerw środkowy i nasadę igły. W przypadku uszkodzenia kanału żywicznego przez larwy I i II stadium kanału żywicznego igły ,żywica wydzielająca się może powodować zwiększoną śmiertelność gąsienic przy pogodzie deszczowej, w czasie suszy jest odwrotnie. Gąsienice żerują do późnej jesieni , a żer gąsienic odbywa się przeważnie w nocy. Na przebieg żeru i rozwój gąsienic duży wpływ ma pogoda drugiej połowy lata, a także jesieni, kiedy żeruje IV-V stadium larwalne. W końcu X, a nawet w XII gąsienice sporządzają kolebkę poczwarkową w warstwie próchnicznej i tam wkrótce przepoczwarc się. Poczwarka zimuje, zakończona pojedynczym kolcem początkowo oliwkowozielona następnie rdzawobrunatna. Generacja jest zawsze jednoroczna.
Przypłaszczek granatek
rz Chrząszcze, rodz Bogatkowate rójka V do końca VII. Jaja składane pojedynczo lub po kilka w spękaniach korowiny na południowej stronie pni drzew starszych klas wieku. Larwa wylęga się po 3 tyg i wygryza w łyku wąski chodnik o szerokości 2mm. Tam też zimuje. W roku następnym intensywność żeru wzrasta, a chodnik szybko zwiększa swoją średnicę. Wnętrze chodnika wypełnione jest bardzo drobnymi trocinkami. Całe żerowisko mieści się w warstwie łyka i nie narusza bielu. Od końca sierpnia larwy przygotowują się do przepoczwarczenia wygryzając kolebkę poczwarkową w korze lub w drewnie. Na wiosnę 3 roku rozwoju przypłaszczka następuje przepoczwarczenie a do końca V wylot młodych chrząszczy. Gen dwuletnia.
Rozwalek korowiec
Pluskwiak różnoskrzydłei, rodz Rozwałkowate zimuje w ściółce w odległości do 0,5m od pni drzew. W końcu III po stopnieniu śniegu opuszczają zimowiska (trwa to ok. 10 dni) i wędrują na strzały. Najpierw migrują postacie dorosłe, póżniej larwy. Postacie dorosłe lokują się pod łuskami korowiny, kopulują i po tygodniu składają jaja. Rozwój embrionalny trwa3 tygodnie, tak że pojawienie się larw przypada na koniec Vi początek VI. Larwy rozchodzą się po pniu i ukrywają pod łuskami kory, tam gdzie kora jest cienka. Żerują do późnej jesieni wysysając asymilaty z łyka i sok komórek miazgi twórczej. Na X/XI udają się na zimowiska. Zimują postacie dorosłe i larwy IV stadium. Na wiosnę larwy linieją, po miesiącu w postacie dorosłe, jednak do rozmnażania przystępują dopiero po przezimowaniu w roku następnym. Generacja dwuletnia.
Rynnica osinówka
rz Chrząszcze, rodz Stonkowate chrząszcze na wiosnę z rozwojem liści Tp, gdzie żerują wygryzając zatokowato brzegi. Po kopulacji jaja na dolnej stronie liści. W jednym złożu ok. 30-40 jaj, razem samica składa do 150 jaj. Po 7-10 tyg larwy , które szkieletyzują jednostronnie liście. Przechodzą dwa linienia i od drugiego stadium szkieletyzacja pełna. Rozwój larw 3-4 tyg. Przepoczwarczenie na liściu , gałązkach lub runie. Po 8-10 dniach pokazują się młode chrząszcze, żer uzupełniający na liściach i zakładają drugą generację. W roku zwykle dwie generacje o niewyrażnie umieszczonych w czasie terminach składania jaj i pojawu chrząszczy . Gdy I generacja pomyślna to w połowie VIII trzecia rójka i trzecia generacja kńczy rozwój IX/X. Zimuje postać dorosła wśród opadłych liści.
Rytel pospolity
rz Chrząszcze, rodz Drwalnikowate roi się od końca IV do początku VI. Samica składa jaja wciskając je pokładełkiem w szczeliny kory powalonych drzew, złomów, pniaków. W jednym złożu od kilku do 30 jaj, a ogółem samica w ciągu 4-5 dni składa ponad 100jaj i wyposaża je w zarodniki grzyba. Po 2 tyg larwy, które albo wgryzają się natychmiast okrągłym otworkiem albo żerują na powierzchni drewna wygryzając długie chodniki widoczne także na wewnętrznej stronie kory. Zarodniki wprowadzone przez larwę do drewna rozwijają się na ściankach chodników w grzybnię która stanowi rzeczywisty pokarm larw rytla. Stąd rytel zasiedla tylko materiał wilgotny znajdujący się w miejscach ocienionych. Larwy rytla zimują w żerowisku i przepoczwarczają się w IV. Przed przepoczwarczeniem larwa poszerza chodnik i odwraca się głową w kierunku powierzchni drewna. Młode chrząszcze po 10 dniach wygryzają się okrągłym otworem. Generacja jednoroczna (czasem 2,3 letnia).
Rytownik pospolity
rz Chrząszcze, rodz Kornikowate podrodz Korniki wł ma dwie rójki w roku: wiosenną (IV/V) i letnią (VII/VIII). Na cieńszych gałęziach strzały różnego wieku. Komora godowa całkowicie w korze. Chodniki macierzyste w liczbie od 3-5 długości do 6cm mają układ gwiaździsty zbliżony do wieloramiennej klamry. Wyraźnie zaznaczone na wewnętrznej stronie kory i w bielu. Nyże jajaowe liczne i szerokie. Chodniki larwalne w bielu słabo widoczne, falisty przebieg, krótkie. Kolebka poczwarkowa między korą a drewnem. Zimuje postać dorosła lub larwa w żerowisku.
Rzemlik osikowiec
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka początek V i trwa kilka dni. Jaja białe długości 3mm składane pojedynczo na cienkich zeszłorocznych pędach. Samica składa do 50jaj bardzo precyzyjnie. Samica wygryza na powierzchni kory kilka delikatnych nacięć, z których ostatnie najgłębsze sięga łyka. Następnie samica nadgryza korę w kształcie podkowy i w to nacięci między korę a łyko wciska z pomocą pokładełka jajo. Samica wydziela wtedy też wydzielinę utrudniającą powstawanie kallusu. Po 8-14 dniach larwa i wygryza chodniki pod korą, następnie w drewnie gdzie żeruje wzdłuż obwodu pędu. Wiórki są usuwane na zewnątrz przez szczelinę, w którą złożone było poprzednio jajo. W kńcu VII wgryza się do rdzenia. Po przezimowaniu larwa powiększa chodnik, zimuje po raz drugi a w IV i początku V przepoczwarcza się na końcu chodnika. Pod wpływem żeru larw pęd w miejscu żeru galasowo nabrzmiewa. Wylęg młodych chrząszczy przez wygryziony okrągły otwór o średnicy około 3mm po 18-27 dniach od przepoczwarczenia. Następnie żer uzupełniający wygryzając zatokowato liście osiki i ogryzają korę na pędach, następnie przystępują do kopulacji. Generacja dwuletnia.
Rzemlik topolowiec
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka od połowy VI do końca IX z kulminacją w I poł VII. Chrząszcze żer uzupełniający na pędach i liściach Tp. Samica składa 1-3 jaj na jednym drzewie. W sumie 50 jaj. W celu złożenia jaja wygryza w dolnej część strzałki podłużną szczelinę w korze przez którą wciska jajo do warstwy łyka. Jaja zimują. Wylęg larw od końca IV do początku VI. Najpierw żerują pod korą wygryzając na pograniczu łyka i bielu płatowate chodniki, po przezimowaniu wgryzają się w drewno. Chodniki larwalne o owalnym przekroju długości 75 cm. Wnętrze chodników puste. Niekiedy 1/3 chodnika w podziemnej części drzewa. Zwykle larwa zimuje trzykrotnie (raz pod korą, dwukrotnie w drewnie). Przed ostatnim zimowaniem zamyka się w końcu chodnika wiórkami i przepoczwarza się w V w 5 roku kalendarzowym swego rozwoju. Po 4 tygodniach młode chrząszcze, które po 2 tyg wygryzają się okrągłym otworem o średnicy 12mm. Żer uzupełniający wygryzając w liściach okrągłe otwory. Generacja zasadniczo 4 letnia
Siwiotkowiec borowiec
rz Motyle, rodz Zawisakowate rójka w VI i VII w godzinach wieczornych. Motyle za pomocą ssawki wysysają nektar kwiatów. Jaja na igłach So pojedyńczo lub po kilka. W dzień siedzą na pniach sosen. Samica składa 26-186 jaj (100-120 zwykle). Jaja składane na igłach So pojedynczo lub po kilka Gąsienice wylęgają się po ok. 2 tyg. Początkowo ogryzają igły piłkowato a potem aż całe igły po pochewkę. Przechodzą 4 linienia. Zwykle w po zakończeniu rozwoju w X gąsienice opuszczają korony i schodzą do gleby gdzie przepoczwarczenie na granicy z glebą mineralną. Poczwarki przebywają w glebie zwykle do VI następnego roku w glebie (czasem pozostają w diapauzie i zimuje wówczas raz lub dwa razy i wtedy generacja 2-3 letnia)
Skośnik tuziemek
Motyle, rodz Skośnikowate rójka przełomViVI i ciągnie się do końca VI . Jaja składane pojedynczo do pochewek igieł. Ogółem samica składa do 40 jaj. Wylęg gąsienic po 2 tyg. Wgryzają się w nasadową część igieł i minują je w kierunku wierzchołka (mina letnia). W 1 igle żeruje zwykle 1 gąsienica We wrześniu zwykle zmieniają igły i minują ich części wierzchołkowe. W nich zimują (mina jesienna). Na wiosnę, gdy temp. Powietrza 5-8st. mogą opuścić miejsce zimowania i założyć minę wiosenną w 3 już igle albo żerować w przedłużeniu min jesiennych. W połowie IV gąsienice opuszczają igły i wgryzają się pod osłoną białego oprzędu do pączków szczytowych, głównych i bocznych. Żerują przeważnie do końca V. Przepoczwarczenie w pączku. Wylot motyli po 10-15 dniach. Generacja jednoroczna.
Smolik jodłowiec
rz Chrząszcze, rodz Ryjkowcowate postacie dorosłe pojawiają się w końcu IV i w V, żer uzupełniający prowadzą wbijając ryjek w cienką korę młodych jodeł lub młodych gałęzi zdrowych drzew i wyżerają łyko na którego wewnętrznej stronie powstają ciemne plamy. W wyniku żeru korona przerzedza się i mogą wydzielać się młode igły. Jaja składane na drzewach stojących o słabym wzroście oraz na wywrotach, pniakach. Często też składa jaja na 40-80 letnich drzewach bez oznak osłabienia. Celem założenia żerowiska samica wygryza otwór w korze, najchętniej w spękaniach kory i składa tam kilka, kilkanaście a nawet do 30 jaj. Łącznie samica składa ok. 60jaj. Chodniki larwalne przebiegają między korą a drewnem faliście i są zapełnione białymi i brunatnymi trocinkami, są liczne. Długość 10cm i 7-8mm szerokości. Rozwój jaj 6-7 tyg, larwy wylęgłe z jaja złożonych w lecie zimują i kończą swój rozwój w następnym roku, a więc po 7-10 miesiącach. Kolebka poczwarkowa eliptyczna do 24mm długości. Zagłębiona skośnie w korze i otoczona białymi cienkimi wiórkami. Przy cienkiej korze kolebka zagłębiona w bielu. Stadium poczwarki trwa 2-3 tyg, a chrząszcz wygryza się okrągłym otworem o średnicy 3mm. Generacja jednoroczna, ale zimować mogą zarówno postacie dorosłe jak i larwy w żerowisku .
Smolik znaczony
Chrząszcze, rodz Ryjkowcowate Powszechny na terenie całej Polski w zasięgu So, zasiedla drzewa chore i osłabione. Pojawia się w połowie IV i żer uzupełniający wyżerając tkankę twórczą i łyko przez wbijanie ryjka w pędy ,gałezie lub pączki. Jaja pojedynczo lub po kilka sztuk w jamki wygryzione przez samice w dolnych partiach strzał 3 –20 letnich sosen Larwy żerują między korą a drewnem wygryzając kręte chodniki biegnące zwykle do dołu strzałki i naruszają biel, są wypełnione trocinkami.. Kolebki poczwarkowe eliptycznego kształtu są zagłębione w bielu i wyłożone wiórkami. Zwykle są umiejscowione w sferze okółków na drzewach. Z jaj złożonych wcześniej pojawiają się chrząszcze młodej generacji( po 6 tyg. Rozwoju) i opuszczają żerowisko otworem okrągłym. Przy chłodnych latach larwy rozwijają się do 4 m-cy. Młode chrząszcze żer uzupełniający aż do chłodów jesiennych kiedy na zimowisko udają się do ściółki. Chrząszcze żyją do 2-3 lat. Generacja jest 1 roczna.
Srzygonia chojnowka
Motyle, rodz Sówkowate rójka II poł IV i odbywa się po zachodzie słońca przez 1-1 godz. Trwa ona 3-4 tyg, a motyle mogą przelatywać do 40km. Jaja są składane na igłach pojedyńczo w rządkach od 4 do 22 szt (najczęściej 8) Ogółem samica składa od 10 do 320 jaj (najczęściej 120 do 150). Stadium jaja trwa od 9 dni do 1 miesiąca, generalnie 2-3 tyg. Wylęg gąsienic następuje między 5 a 25 maja. Bezpośrednio po wylęgu dwie pierwsze pary nóg odwłokowych gąsienic są niedorozwinięte. Po pierwszej wylince mają już komplet 5 par nóg odwłokowych. Ciało dorosłej gąsienicy osiąga długość 40 mm. Młode gąsienice opuszczając jaja zjadają część chorionu, następnie wędrują ku rozwijającym się młodym pędom. Tam wgryzają się przez łuskę pączkową do młodych igieł lub ogryzają zieloną korę na pędach. Gdy igły są mocno rozwinięte gąsienice wygryzają w nich okrągławe otwory. W tym czasie silnie przędą. Po II linieniu przechodzą także na starsze igły, które zjadają aż po pochewkę. Żerują w dzień i w nocy. Żer postępuje od wierzchołka korony do jej środka i najsilniejszy jest po III linieniu, czyli od II połowy czerwca. Kał opadający na dno lasu jest wydłużony, cylindryczny z dwoma poprzecznymi przewiązkami. Od połowy VII gąsienice wchodzą pod ściółkę i przepoczwarczają się w owalnej kolebce w warstwie próchnicznej lub w powierzchniowej warstwie gleby mineralnej. Zimuje poczwarka długości od 12 do 22 mm z charakterystycznym dołkiem na grzbietowej stronie 4 segmentu, do którego przylega krenaster z dwoma długimi kolcami. W okresie gradacji u znacznej części poczwarek występują ospowate jamki. Wielkość poczwarek samic świadczy o płodności przyszłych motyli, jest większa w początkowych fazach gradacji, a mniejsza w fazie wybuchowej.
Szeliniak sosnowiec
Chrząszcze, rodz Ryjkowcowate Gatunek ten występuje w Polsce w naturalnym zasięgu Św,głównie w półn-wsch części kraju, choć żeruje na wszystkich iglastych. Chrząszcze pojawiają się w końcu IV po rzezimowaniu w ściółce leśnej i udają się na uprawy so lu Św dla żeru regeneracyjnego lub uzupełniającego na korze i łyku młodych drzew. Większość chrząszczy wędruje na uprawy pieszo a tylko część leci .Latają chrząszcze młode, stare nie gdyż zanikły u nich mięśnie skrzydeł. Żer polega na ogryzaniu kory i łyka płatami obejmując często cały obwód i długość strzałki. Brzegi uszkodzeń pokrywają się białą żywicą. Igły są uszkadzane w mniejszym stopniu. Młode drzewka do 5 lat giną, starsze silnie osłabione mają zły wzrost. Żerują najintensywniej o zmierzchu i w nocy. W dzień ukrywają się w miejscach zacienionych. Chrząszcze mogą żerować na pędach starszych sosen. Na Db szeliniak chętnie ogryza pączki, a na wschodach Bk przegryza strzałki pod liścieniami. Po ukończeniu żeru chrząszcz kopulują i samice składają jaja w okolicy szyi korzeniowej i na korzeniach 1-10cm grubości, świeżo ściętych i kilkuletnich pniaków iglastych. Składanie jaj trwa 6-8 tyg t.j. do początku lipca. Składane pojedynczo lub po kilka sztuk, lecz wciągu dnia samica składa od 1-2 jaj. Zagłębiając się w tym celu w glebie na głębokość 20-40 cm. Jaja są składane do wygryzionych nyż i zakrywane trocinkami. Łącznie samica składa 60-100 jaj. Po 2-3 tyg lęgną się larwy które żeruja kierując się od grubszej części do cieńszej , a później zagłębiają się w drewno. Na jednym korzeniu może żerować kilka larw. Przepoczwarczenie następuje w kolebce zagłębionej w korzeniu i przykrytej wiórkami i trocinkami. Po 2-3 tyg chrząszcze, które opuszczają korzeń wygryzając się okrągłym otworem. Z jaj wcześniej złożonych chrząszcze wylęgają się jeszcze na jesieni tego roku i prowadzą żer uzupełniający, z jaj późno złożonych - dopierto od V do VII następnego roku. Generacja jednoroczna. W niekorzystnych warunkach pod okapem drz-nu rozwój może trwać 2 lata.
Trzpiennik olbeezymii
z Błonkoskrzydłe, rodz Trzpiennikowate rójka ciepłe miesiące letnie i wczesne jesienne. Samce przebywają w koronach drzew, a samice na pniach obumierających drzew. Samica składa kilkaset jaj po kilka sztuk razem umieszczając je za pomocą pokładełka w drewnie na głębokość ok. 2cm. Larwy odżywiają się zawartością komórek drewna i grzybnią, którą samica wprowadza wraz z jajem do żerowiska. Rozwój larw trwa od 1-3 lat a nawet do 6. Przepoczwarczenie następuje w żerowisku.
Wgryzoń jodłowiec
rz Chrząszcze, rodz Kornikowate podrodz Korniki wł rójka IV i V. Atakuje górną część strzał i gałęzie osłabionych jodeł, stojących. Na ściętym materiale w częściach o cienkiej korze. Komora godowa płaska o średnicy około 0,5cm umieszczona zwykle u nasady okółków. Jaja pojedynczo na ścianach komory godowej. Samica od 20-40 jaj. Chodniki larwalne rozchodzą się promieniście z komory, często przeplatają się wzajemnie. Kolebki poczwarkowe w korze. W VII i VIII jest druga rójka, a drugie pokolenie albo kończy rozwój albo zimuje w postaci larwalnej w żerowiskach. Dorosłe zimują w krótkich chodnikach wygryzionych w gałęziach koron starych jodeł, co powoduje pękanie kory i powstawanie rakowatych narośli.
Wskaźnica jedlineczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate Biologię ma podobną do do wyłogówki jedlineczki ,z którą zwykle występuje. Różnice w biologii dotyczą: rójka 2 tyg później od wyłogówki, zimuje jajo w szczelinach kory i na pędach jodeł, a wylęg gąsienic następuje na wiosnę na przełomie IV i V. Przepoczwarczenie następuje w VI pod ściółką w oprzędach przetykany glebą. W górach występuje zwykle w niżej położonych drzewostanach( od 400-600m .npm)
Wykarczak sosnowiec
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka od końca VI do połowy VIII odbywa się o zmroku. Chrząszcze nie pobierają pokarmu, a jaja są składane w złożach po kilkanaście, kilkadziesiąt w szczelinach korowiny odziomkowej części pnia silnie osłabionych drzew, ściętych i świeżych nie okorowanych pniaków .Ogółem jedna samica składa do 800 jaj. Po 1-2 tyg larwy krótko żerują między korą a drewnem wypełniając chodniki brunatną mączką. Od końca VIII do późnej jesieni lub rzadziej na wiosnę wgryzają się w drewno i żerują pod powierzchnią bielu, później do głębokości 30cm. Chodniki larwalne w drewnie są owalne ,spłaszczone w przekroju i silnie ubite mączką. W drewnie larwa zimuje po raz drugi i V oraz początek VI przepoczwarza się na końcu chodnika w owalnej kolebce poczwarkowej. Po ok.3 tyg chrząszcze wygryzają się owalnym otworem wylotowym o wymiarach 6x9mm. Generacja dwuletnia.
Wyłógówka jedlineczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka koniec VI i VII, odbywa się w koronach drzew. Jaja składane partiami w dwóch rzędach przeważnie na dolnej stronie igieł starszych jodeł. W 1 złożu jest od kilku do kilkunastu jaj, ogółem samica składa do 100jaj. Wylęg gąsienic następuje po 8-14 dniach, Larwy są ruchliwe i przędzą nici. Larwy odżywiają się igłami pędów majowych. Po 5 dniach linieją i udają się pod łuski kory gałęzi i tam zimują. W końcu IV i na początku V zaczynają się wgryzać w pączki kwiatowe jodły a potem w pączki pędów. Cały czas przędą, przenoszą się na igły i tam tworzą rurkowate oprzędy. Wygryzają dziury w igłach ,a starsze gąsienice przegryzają i zżerają część nasadową igły. Resztki igieł i kał są oplecione oprzędem. Czasem ogryzana jest kora młodych pędów. Igły najpierw rudzieją , a już w lecie opadają z pędów korony. Przepoczwarczenie następuje w II połowie VI na gałązkach między sprzędzonymi igłami, rzadziej gdzie indziej Po 2 tyg następuje wylot motyli. Gener jednoroczna
Zawodnica świerkowa
rz Błonkoskrzydł rodz Pilażowate, podrodz Naroślany rójka od końca IV do końca V. Jaja zwykle w górnej części korony w miejscach nasłonecznionych na igłach młodych wierzchołkowych pędów. Jaja są składane wraz z rozwojem pączków gdy igły jeszcze się nie rozdzieliły. Samice odszukują odpowiednie pędy po zapachu. Na jednym pędzie do 6jaj, które w połowie zagłębione w kieszonkowym nacięciu na igle. Rozwijające się igły odginają się i brunatnieją. Ogółem składanych jest 80-100 jaj. Po 4-5 dniach larwy wylęgają się i ogryzają brzegi młodych igieł zatokowato, po linieniu igły tegoroczne w całości aż do nasady są zjadane. Igły starsze nie są zjadane. Brzegi igieł uszkodzonych w pierwszym stadium pokrywają się żywicą która nadaje białą barwę uszkodzeniom. Larwy samców 4stadia (kończą żer po14-15dniach), samic 5 stadiów (kończą żer po 16-27 dniach).W wyniku żeru pędy usychają. W VI schodzą lub spadają z drzew i zagrzebują się w ściółce gdzie robią oprzęd. Tam przeobraża się w eonymfę a następnie najwcześniej na jesieni tego samego roku w pronymfę. Na wiosnę przepoczwarczenie i po 2 tyg wylot postaci dorosłych. Część może diapauzować do 6 lat w stanie eonymfy. Generacja może być jedno- lub kilkuletnia.
Żerdzianka sosnówka
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka w lecie. Przed rójką żer uzupełniający na gałązkach So. Jaja składane w górnej części strzały i na gałęziach. Larwy po 2 tyg i żerują w łyku. Od końca VIII larwy wgryzają się w drewno, gdzie żerują do końca sezonu wegetacyjnego. Przepoczwarzenie na wiosnę w końcu chodnika. Po 4 tyg młode chrząszcze. Generacja jednoroczna.
Zwójka odrośle czka
Motyle, rodz Zwójkowate rójka odbywasię w V i na początkuVI. Jaja pojedynczo między łuski pączka wierzchołkowego, rzadko na pączki boczne lub zeszłoroczne igły. Gąsienica minuje najpierw młode igły potem wgryza się w nasadę pączka głównego młodych pędów, w nim żeruje. Czasem atakowane są pączki boczne. Na wiosnę po przezimowaniu w pączku gąsienica kontynuje żer przez 3- 5 tyg., pączek się nie rozwija lub po rozwinięciu pęd usycha. Przepoczwarczenie w V wewnątrz wygryzionego pączka, o ścianach wyłożonych oprzędem. Wylęg motyli po10-15 dniach. Gener jednoroczna
Zwójka pędówka
Motyle, rodz Zwójkowate rójka koniec IVi V.Silny lot motyli trwa ok. 2 tygodni io dbywa się wieczorem. Jaja składane na wewnętrznej stronie zeszłorocznych igieł górnego okółka na pędach głównym i bocznych, a głównie między łuskami szczytowych pędów sosny. Na 1 parze igieł składanych jest do 2-16 jaj. Gąsienice przechodzą na pędy majowe (nieulistnione) żerują na ich powierzchni a potem wgryzają się do wnętrza pędów. Większość gąsienic żeruje w pędzie szczytowym (do 40 szt) Żer następuje od wierzchołka ku podstawie. Pęd obumiera. W końcu czerwca i na początku lipca gąsienice przepoczwarzają się w szarych oprzędach w dolnej części strzałek, w szczelinach kory Poczwarki zimują. Gener jednoroczna.
Zwójka sosnóweczka
Motyle, rodz Zwójkowate rójka w drugiej połowieVI i VII o zmierzchu. Jaja pojedynczo lub po kilka na zielonej korze pędów i w pochewkach igieł,ale najczęściej na pączkach młodych pędów w wierzchołkowej części drzewa. Samica składa do 80szt. Wylęg gąsienic po 10-15 dni. Początkowo wgryzają się w nasadową część igły a następnie w pączki okółkowe, sporządzając mały oprzęd między pączkami. Nadgryzione igły wysychają Gąsienice kończą żer w XI i w miejscu żeru zimują a w końcu III i IV kontynuują żer przechodząc najczęściej na na pączki szczytowe które uszkadzają do części nasadowej. Żer postępuje od nasady pędu ku szczytowi. Gąsienica może podczas żeru wiosennego zmieniać pączki powodując większe szkody. Przepoczwarzenie koniec V i w VI wewnątrz nasady uszkodzonego pędu. Generac jednoroczna.
Zwójka zieloneczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka rozpoczyna się w drugiej połowie VI do sierpnia.Rójka odbywa się w dzień, przed wieczorem jest najintensywniejsza. Kulminacja VI/VII w dzień. Postacie dorosłe nie pobierają pokarmu i żyją 5-7 dni. Wtedy samica składa do 120 jaj w złożach po 2 szt. W złożu jedno jajo zachodzi na drugie dachówkowato. Samica
umieszcza złoża jaj w okolicy szypułek liściowych, w rozwidleniach gałazek przytwierdzając je wydzieliną gruczołów kitowych. Jaja zwójki zimują i wytrzymują nawet –30 stopni. Wylęg gąsienic koniec IV i początek V. Początkowo żerują na pączkach, od II linienia szkieletyzują młode liście i łączą je przędzą. Następnie zwijają liście i żerując wewnątrz zwitki zjadają całe liście. Żer postępuje od wierzchołka korony w dół drzewa. Gąsienice przechodzą 5 stadiów larwalnych. Rozwój larwalny trwa zależnie od temp.od 28(przy 15st)-18(24st)dni Przepoczwarczenia początek VI wewnątrz zwiniętego liścia. Stadium poczwarki 2 tyg. Gener jednoroczona
----------------------------
6 Program
ENTOMOLOGII LEŚNEJ
Egzamin 1997/98
Egzamin obejmuje 3 pytania, po jednym z każdego działu.
Zaliczenie pytania z działu A warunkuje przejście do pytań z działu B i C
Dział A
Biologia, znaczenie, kontrola i zwalczanie.
1. Chrabąszcz majowy i kasztanowiec
2. Szeliniak sosnowiec
3. Smolik znaczony
4. Zwójka sosnóweczka
5. Zwójka pędówka
6. Zwójka odrośleczka
7. Osnuja sadzonkowa
8. Borecznik rudy
9. Skośnik tuzinek
10. Rozwałek korowiec
11. Barczatka sosnówka
12. Poproch cetyniak
13. Brudnica mniszka
14. Strzygonia choinówka
15. Borecznik sosnowiec
16. Osnuja gwiaździsta
17. Zawisak borowiec
18. Osnuja świerkowa
19. Zawodnica świerkowa
20. Wyłogówka jedlineczka
21. Wskaźnica jedlineczka
22. Zwójka zieloneczka
23. Brudnica nieparka
24. Piędzik przedzimek
25. Cetyniec większy
26. Cetyniec mniejszy
27. Kornik ostrozębny
28. Drwalnik paskowany
29. Przypłaszczek granatek
30. Żerdzianka sosnówka
31. Kornik drukarz
32. Rytownik pospolity
33. Wgryzoń jodłowiec
34. Smolik jodłowiec
35. Wykarczak sosnowiec
36. Trzpiennik olbrzymi
37. Rytel pospolity
38. Rzemlik topolowiec
39. Rzemlik osikowiec
40. Rynnica osinówka
41. Hurmak olchowiec
42. Jesionowiec pstry
43. Krobik modrzewiowiec
Dział B
1. Kryteria wyróżniania i klasyfikacja szkodliwych owadów leśnych.
2. Szkodniki nasion (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
3. Szkodniki szkółek (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
4. Szkodniki upraw sosnowych (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
5. Szkodniki średniowiekowych i starszych drzewostanów sosnowych
6. Szkodniki pierwotne świerka (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
7. Szkodniki wtórne świerka (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
8. Szkodniki pierwotne jodły (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
9. Szkodniki wtórne jodły (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
10. Szkodniki modrzewia (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
11. Szkodniki pierwotne dębu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
12. Szkodniki wtórne dębu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
13. Szkodniki topoli (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
14. Szkodniki wiązu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
15. Szkodniki olchy (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
16. Szkodniki jesionu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Gatunki, charakterystyka, biologia, znaczenie gospodarcze:
1. zwójki
2. smoliki
3. ścigi
4. trzpienniki
5. rozwiertki
6. rodzaj kornik
7. boreczniki
8. stonkowate
9. ryjkowcowate
10. kornikowate
11. kózkowate
Dział C
1. Zasady systematyki owadów.
2. Segmentacja ciała.
3. Budowa skóry, jej skład chemiczny.
4. Głowa.
5. Tułów, nogi, skrzydła.
6. Budowa i funkcjonowanie oczu.
7. Budowa i funkcjonowanie układu nerwowego.
8. Budowa i funkcjonowanie układu krwionośnego.
9. Budowa i funkcjonowanie układu rozrodczego.
10. Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego.
11. Budowa i funkcjonowanie układu wydalniczego.
12. Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego.
13. Rozwój i metamorfoza.
14. Odżywianie się owadów.
15. Budowa larw i poczwarek.
16. Budowa jaja i rozwój embrionalny.
17. Charakterystyka pluskwiaków różnoskrzydłych.
18. Charakterystyka pluskwiaków równoskrzydłych.
19. Charakterystyka szarańczaków.
20. Charakterystyka sieciarek.
21. Charakterystyka chrząszczy.
22. Charakterystyka błonkoskrzydłych.
23. Charakterystyka motyli.
24. Charakterystyka muchówek.
25. Metody zwalczania owadów.
26. Owady drapieżne.
27. Owady pasożytnicze.
28. Choroby owadów.
Dział A
Biologia, znaczenie, kontrola i zwalczanie.
1. Chrabąszcz majowy i kasztanowiec
rz Chrząszcze, rodz Żukowate W Polsce występuje głownie w płd-zach i zach części kraju oraz lokalnie także w centrum i na wsch. Występuje na siedliskach Bśw ,mieszanych i liściastych, unikając olsów i borów suchych. Na wiosnę gdy temp. Gleby na głebokości 10cm wynosi 9-14cm owady dorosłe opuszczają kolebki poczwarkowe, w których zimowały Przypada to zwykle na I poł maja, na godz. Zmierzchu. Jako 1 pojawiają się samce, parę dni później samice .Lot godowy składa się z 2 faz: w I chrząszce kierują się w stronę najwyższego punktu- pagórki, wzgórza ,kępy drzew, tam zataczają koła i wchodzą w II fazę: wyszukiwanie miejsc do żerowania, a następnie do składania jaj. Żer uzupełniający chrząszcze prowadzą na liściach drzew liściastych głównie na Db,Brz, owocowych, rzadziej ogryzają kwiatostany na Md i So. Lot godowy jest powtarzany codziennie przy dobrej pogodzie.Żer uzupełniający i regeneracyjny jest intensywny i rozrzutny. Rójka i składanie jaj trwa około 30-40dni,po czym chrząszcze giną. Jaja składane głównie na terenach otwartych ,gdy jest chłodno część jaj może być składana pod okapem drz-nu .Jaja składane w kilku złożach po 10-30 szt w odstępach kilkudniowych na głębokości 10-30cm. Łącznie samica składa do 70jaj. Pędraki wylęgają się po 4-6 tyg. Przebywają w wierzchniej warstwie gleby i jedzą drobne częśći roślin. W 1 roku nie powodują szkód na szkółkach i uprawach Zimują na głębokości 60-80 cm. Na wiosnę prowadzą żer podobny do zeszłorocznego .Na VI / VII pierwsze linienie. Teraz pędraki żerują na korzeniach drzewek ogryzając na nich drobną korę. Zimują i późną wiosną drugie linienie w 3 roku życia larwy. Teraz obgryzają grubsze korzenie i zżerają w całości małe korzonki sadzonek i siewek. Szkody powiększają się. Po trzecim zimowaniu, intensywny żer pędraków i ostatnie linienie na VI / VII. Po linieniu pędraki na głębokości 20-50 cm przepoczwarczają się w kolebce uformowanej w glebie. Po 6 tyg postacie dorosłe i te aż do wiosny w glebie. Generacjas 4-letnia.
2. Szeliniak sosnowiec
rz Chrząszcze, rodz Ryjkowcowate Gatunek ten występuje w Polsce w naturalnym zasięgu Św,głównie w półn-wsch części kraju, choć żeruje na wszystkich iglastych. Chrząszcze pojawiają się w końcu IV po przezimowaniu w ściółce leśnej i udają się na uprawy so lu Św dla żeru regeneracyjnego lub uzupełniającego na korze i łyku młodych drzew. Większość chrząszczy wędruje na uprawy pieszo a tylko część leci .Latają chrząszcze młode, stare nie gdyż zanikły u nich mięśnie skrzydeł. Żer polega na ogryzaniu kory i łyka płatami obejmując często cały obwód i długość strzałki. Brzegi uszkodzeń pokrywają się białą żywicą. Igły są uszkadzane w mniejszym stopniu. Młode drzewka do 5 lat giną, starsze silnie osłabione mają zły wzrost. Żerują najintensywniej o zmierzchu i w nocy. W dzień ukrywają się w miejscach zacienionych. Chrząszcze mogą żerować na pędach starszych sosen. Na Db szeliniak chętnie ogryza pączki, a na wschodach Bk przegryza strzałki pod liścieniami. Po ukończeniu żeru chrząszcz kopulują i samice składają jaja w okolicy szyi korzeniowej i na korzeniach 1-10cm grubości, świeżo ściętych i kilkuletnich pniaków iglastych. Składanie jaj trwa 6-8 tyg t.j. do początku lipca. Składane pojedynczo lub po kilka sztuk, lecz wciągu dnia samica składa od 1-2 jaj. Zagłębiając się w tym celu w glebie na głębokość 20-40 cm. Jaja są składane do wygryzionych nyż i zakrywane trocinkami. Łącznie samica składa 60-100 jaj. Po 2-3 tyg lęgną się larwy które żeruja kierując się od grubszej części do cieńszej , a później zagłębiają się w drewno. Na jednym korzeniu może żerować kilka larw. Przepoczwarczenie następuje w kolebce zagłębionej w korzeniu i przykrytej wiórkami i trocinkami. Po 2-3 tyg chrząszcze, które opuszczają korzeń wygryzając się okrągłym otworem. Z jaj wcześniej złożonych chrząszcze wylęgają się jeszcze na jesieni tego roku i prowadzą żer uzupełniający, z jaj późno złożonych - dopierto od V do VII następnego roku. Generacja jednoroczna. W niekorzystnych warunkach pod okapem drz-nu rozwój może trwać 2 lata.
3. Smolik znaczony
rz Chrząszcze, rodz Ryjkowcowate Powszechny na terenie całej Polski w zasięgu So, zasiedla drzewa chore i osłabione. Pojawia się w połowie IV i żer uzupełniający wyżerając tkankę twórczą i łyko przez wbijanie ryjka w pędy ,gałezie lub pączki. Jaja pojedynczo lub po kilka sztuk w jamki wygryzione przez samice w dolnych partiach strzał 3 –20 letnich sosen Larwy żerują między korą a drewnem wygryzając kręte chodniki biegnące zwykle do dołu strzałki i naruszają biel, są wypełnione trocinkami.. Kolebki poczwarkowe eliptycznego kształtu są zagłębione w bielu i wyłożone wiórkami. Zwykle są umiejscowione w sferze okółków na drzewach. Z jaj złożonych wcześniej pojawiają się chrząszcze młodej generacji( po 6 tyg. Rozwoju) i opuszczają żerowisko otworem okrągłym. Przy chłodnych latach larwy rozwijają się do 4 m-cy. Młode chrząszcze żer uzupełniający aż do chłodów jesiennych kiedy na zimowisko udają się do ściółki. Chrząszcze żyją do 2-3 lat. Generacja jest 1 roczna.
4. Zwójka sosnóweczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka w drugiej połowieVI i VII o zmierzchu. Jaja pojedynczo lub po kilka na zielonej korze pędów i w pochewkach igieł,ale najczęściej na pączkach młodych pędów w wierzchołkowej części drzewa. Samica składa do 80szt. Wylęg gąsienic po 10-15 dni. Początkowo wgryzają się w nasadową część igły a następnie w pączki okółkowe, sporządzając mały oprzęd między pączkami. Nadgryzione igły wysychają Gąsienice kończą żer w XI i w miejscu żeru zimują a w końcu III i IV kontynuują żer przechodząc najczęściej na na pączki szczytowe które uszkadzają do części nasadowej. Żer postępuje od nasady pędu ku szczytowi. Gąsienica może podczas żeru wiosennego zmieniać pączki powodując większe szkody. Przepoczwarzenie koniec V i w VI wewnątrz nasady uszkodzonego pędu. Generac jednoroczna.
5. Zwójka pędówka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka koniec IVi V.Silny lot motyli trwa ok. 2 tygodni io dbywa się wieczorem. Jaja składane na wewnętrznej stronie zeszłorocznych igieł górnego okółka na pędach głównym i bocznych, a głównie między łuskami szczytowych pędów sosny. Na 1 parze igieł składanych jest do 2-16 jaj. Gąsienice przechodzą na pędy majowe (nieulistnione) żerują na ich powierzchni a potem wgryzają się do wnętrza pędów. Większość gąsienic żeruje w pędzie szczytowym (do 40 szt) Żer następuje od wierzchołka ku podstawie. Pęd obumiera. W końcu czerwca i na początku lipca gąsienice przepoczwarzają się w szarych oprzędach w dolnej części strzałek, w szczelinach kory Poczwarki zimują. Gener jednoroczna.
6. Zwójka odrośleczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka odbywasię w V i na początkuVI. Jaja pojedynczo między łuski pączka wierzchołkowego, rzadko na pączki boczne lub zeszłoroczne igły. Gąsienica minuje najpierw młode igły potem wgryza się w nasadę pączka głównego młodych pędów, w nim żeruje. Czasem atakowane są pączki boczne. Na wiosnę po przezimowaniu w pączku gąsienica kontynuje żer przez 3- 5 tyg., pączek się nie rozwija lub po rozwinięciu pęd usycha. Przepoczwarczenie w V wewnątrz wygryzionego pączka, o ścianach wyłożonych oprzędem. Wylęg motyli po10-15 dniach. Gener jednoroczna
7. Osnuja sadzonkowa
rz Błonkoskrzydłe, rodz Niesnujowate rójka VI. Jaja składane na powierzchni igieł tegorocznych pędów 2-6 letnich sadzonek. Larwy po 10-15 dniach i przebywają w rurkowatych oprzędach usytuowanych wzdłuż pędów. Żer postępuje od wierzchołka drzewka do podstawy i wypełnia się rdzawymi ekstrementami. Na VII/VIII larwy schodzą do gleby, barwa jasno zielonkawa i wstępują w stan diapauzy, która może trwać do najbliższej wiosny lub 2,3 lata. W V następuje przepoczwarczenie a później rójka.
8. Borecznik rudy
rz Błonkoskrzydłe, rodz Pilażowate, podrodz. Boreczniki rójka na przełomie IX,X jaja (samica składaok. 100jaj) umieszczone w nacięciach zrobionych przez samicę w igle. Jaja ,nie są przykryte wydzieliną gruczołów samicy, zimują a uszkodzone igły usychają w V następnego roku .następuje wylęg larw. Larwy żerują gromadnie, następnie przechodzą na igły młode a nawet uszkadzają korę na młodych pędach. Przechodzą one 5 lub 6 linień. Przepoczwarczenie następuje na przełomie VII/VIII w ściółce gdzie larwa sporządza fasolowaty, złocistobrunatny oprzęd. Postacie dorosłe pojawiają się w 2 połowie IX. Część larw w stadium eonymfy wchodzi w stan diapauzy. Zimuje raz lub dwa razy. Generacja 1-3 letnia.W roku tylko 1 rójka.
9. Skośnik tuzinek
rz Motyle, rodz Skośnikowate rójka przełomViVI i ciągnie się do końca VI . Jaja składane pojedynczo do pochewek igieł. Ogółem samica składa do 40 jaj. Wylęg gąsienic po 2 tyg. Wgryzają się w nasadową część igieł i minują je w kierunku wierzchołka (mina letnia). W 1 igle żeruje zwykle 1 gąsienica We wrześniu zwykle zmieniają igły i minują ich części wierzchołkowe. W nich zimują (mina jesienna). Na wiosnę, gdy temp. Powietrza 5-8st. mogą opuścić miejsce zimowania i założyć minę wiosenną w 3 już igle albo żerować w przedłużeniu min jesiennych. W połowie IV gąsienice opuszczają igły i wgryzają się pod osłoną białego oprzędu do pączków szczytowych, głównych i bocznych. Żerują przeważnie do końca V. Przepoczwarczenie w pączku. Wylot motyli po 10-15 dniach. Generacja jednoroczna.
10. Rozwałek korowiec
rz Pluskwiak różnoskrzydłei, rodz Rozwałkowate zimuje w ściółce w odległości do 0,5m od pni drzew. W końcu III po stopnieniu śniegu opuszczają zimowiska (trwa to ok. 10 dni) i wędrują na strzały. Najpierw migrują postacie dorosłe, póżniej larwy. Postacie dorosłe lokują się pod łuskami korowiny, kopulują i po tygodniu składają jaja. Rozwój embrionalny trwa3 tygodnie, tak że pojawienie się larw przypada na koniec Vi początek VI. Larwy rozchodzą się po pniu i ukrywają pod łuskami kory, tam gdzie kora jest cienka. Żerują do późnej jesieni wysysając asymilaty z łyka i sok komórek miazgi twórczej. Na X/XI udają się na zimowiska. Zimują postacie dorosłe i larwy IV stadium. Na wiosnę larwy linieją, po miesiącu w postacie dorosłe, jednak do rozmnażania przystępują dopiero po przezimowaniu w roku następnym. Generacja dwuletnia.
11. Barczatka sosnówka
rz Motyle, rodz Barczatkowate rójka VII do połowy VIII w godzinach zmierzchowych i nocnych, kiedy też jest kopulacja owadów. Motyle nie pobierają pokarmu i natychmiast po kopulacji przystępują do składania jaj które trwa od 1 do 3 dób. Samica składa do 400jaj, najczęściej 150-200 w złożach po 20 do 100 na korze pędów i pni, na sęczkach i igłach. Stadium jaja trwa 15-25 dni, a wylęg gąsienic to II połowa VIII i do końca IX. Gąsieniczki po wylęgu zjadają część chorionu, krótko przebywają razem, następnie ogryzają ząbkowato brzegi tegorocznych igieł szczególnie w części wierzchołkowej. Pierwsze linienie po tygodniu, gąsiennice rozszerzają żerowanie na oba brzegi całej igły. Po dalszych 10 dniach zjadają igły az do pochewki, preferują igliwie jednoroczne. II linienie miesiąc po I, a między II i III linieniem schodzą do ściółki i tam zimują między ściółką a glebą mineralną. Opuszczanie ściółki trwa 2-4 tyg. Teraz gąsienice są 7-10 krotnie bardziej żarłoczne. Zjadają igły, ogryzają korę na pędach majowych. W ciągu życia gąsienica zjada ok. 25-35g igieł t.j. ok. 1000 szt Po ok. 2 tyg od rozpoczęcia żeru wiosennego III raz linieją i po ok. miesiącu IV raz. Gąsienice samców linieją 5 razy, a samic 6 razy. W połowie VI gąsienice przestają żerować i sporządzają miękki cienki oprzęd na korze w miejscach szczelin od gałązek. Po 4-6 tyg przepoczwarczenie w oprzędach. Stadium poczwarki trwa 3-4 tyg. Generacja jednoroczna.
12. Poproch cetyniak
rz Motyle, rodz Miernikowcowate rójka od końca V do końca VIII z kulminacją w połowie VI. Rójka między 9-11 godz przy słonecznej i bezwietrznej pogodzie. Samica składa z reguły 100 do 120 jaj. Jaja są składane na zeszłorocznych igłach So w rządkach od kilku do 30 szt, we wstępnej fazie gradacji od 10 do 30 , później od 1 do 3 na igle. Wylęg gąsienic następuje po 2-4 tyg. , przechodzą 4 linienia. Wyrośnięta gąsienica osiąga 30mm długości Początkowo gąsieniczka żeruje na starych igłach wygryzając w nich podłużne rowki szerokości głowy, a od I lub II linienia ogryza brzegi igieł pozostawiając nienaruszony nerw środkowy i nasadę igły. W przypadku uszkodzenia kanału żywicznego przez larwy I i II stadium kanału żywicznego igły ,żywica wydzielająca się może powodować zwiększoną śmiertelność gąsienic przy pogodzie deszczowej, w czasie suszy jest odwrotnie. Gąsienice żerują do późnej jesieni , a żer gąsienic odbywa się przeważnie w nocy. Na przebieg żeru i rozwój gąsienic duży wpływ ma pogoda drugiej połowy lata, a także jesieni, kiedy żeruje IV-V stadium larwalne. W końcu X, a nawet w XII gąsienice sporządzają kolebkę poczwarkową w warstwie próchnicznej i tam wkrótce przepoczwarc się. Poczwarka zimuje, zakończona pojedynczym kolcem początkowo oliwkowozielona następnie rdzawobrunatna. Generacja jest zawsze jednoroczna.
13. Brudnica mniszka
rz Motyle, rodz Brudnicowate rójka przypada na IV i pierwszą połowę VIII, jakkolwiek może zacząc się w końcu VI i trwac do początku IX. Samce pojawiają się z dwudniowym wyprzedzeniem przed samicami. Wylęg motyli z poczwarek następuje w dzień między godz.10-18, natomiast lot godowy od 22-24. Stosunek liczbowy płci kształtuje się w zasadzie jak 1:1, ale w poszczególnych fazach gradacji może się kształtować na korzyść samic(st. Wstępne) lub samców (st.wybuchowe, retrogradacja).Samica składa jaja natychmiast po zapłodnieniu na dolnych partiach pni pod łuskami i w spękaniach kory. Tam gdzie jest gęsty podszyt jaja mogą być składane powyżej koron podszytu aż do wierzchołków strzał. Jaja są wielkości ziarenek maku, po złożeniu barwy jasnofioletowej ,później jasnoróżowej po m-cu szare ,brunatnoszare lub prawie czarne. Samica może złożyć do 630, przeciętnie ok. 200 w złożach po 20-100 szt. Rozwój jaj przy temp.15-24st.C trwa 8-4dni , przy 8st-30dni.Rozwój embrionalny zakończony na jesieni, lecz gąsieniczki zimują w jaju pozostając w diapauzie. Wylęg koniec IV i V. Zjadają one boczną część chorionu i przez powstały otwór. Dzięki włoskom aerostatycznym larwy mogą się przenosić na większe odległości zasiedlając inne drz-ny, zwiększając w ten sposób zasięg gradacji i szkód. Po wylęgu grupa gąsieniczek przebywa razem pozostając w lusterku przez 2-7 dni. Wylęg wszystkich gąsienic trwa 14-18 dni. Gdy temp. Przekracza 7-8 st.C gąsienice wędruja w korony drzew produkując w tym czasie delikatną przędzę .Po osiągnięciu korony ogryzają na So stare a następnie młode igły. Żer na kwiatostanach So jest bardzo korzystny dla rozwoju gąsienic i płodności samic. Jeśli kwiatostany i młode igły nie są rozwinięte to gąsieniczki I stadium żerują na podszycie i runie leśnym. Obniża to płodność i żywotność przyszłych motyli. Brudnica jako polifag żeruje na wielu gat. Drzew. Na Św pierwszym pokarmem są młode igły a później stare, na liściastych oprócz liści także pączki. Żer gąsienic jest rozrzutny-zjadane jest 2/3 nasadowej części igły a jej wierzchołek opada na ściółkę. Kał gąsienic jest cylindryczny z 6 podłużnymi bruzdkami, po długości jego można określić wiek gąsienicy, gdyż jest on równy szerokości puszki głowowej. Rozwój gąsienic przy temp.21-28st. Trwa 52-41 dni ,przy temp. 15st. Do 2 m-cy.Gąsienice samic przechodzą 5 linień, zjadają 7-10 igieł So lub 6-8 igieł Św. Gąsienice samców przechodzą 4 linienia i zjadfają o 1/3 mniej igieł. W końcu VI i w VII gąsienice sporządzają na gałązkach ,pniach indywidualne , bardzo luźne oprzędy, w których po 1-6 dniach przepoczwarczają się. Poczwarka ma dł.1,5-2,5cm brunatnoczarna ,połyskująca Po 2-3 tyg wylęgają się motyle, a ich płodność zależy od wagi poczwarek. Generacja jednoroczna.
14. Strzygonia choinówka
rz Motyle, rodz Sówkowate rójka II poł IV i odbywa się po zachodzie słońca przez ½-1 godz. Trwa ona 3-4 tyg, a motyle mogą przelatywać do 40km. Jaja są składane na igłach pojedyńczo w rządkach od 4 do 22 szt (najczęściej 8) Ogółem samica składa od 10 do 320 jaj (najczęściej 120 do 150). Stadium jaja trwa od 9 dni do 1 miesiąca, generalnie 2-3 tyg. Wylęg gąsienic następuje między 5 a 25 maja. Bezpośrednio po wylęgu dwie pierwsze pary nóg odwłokowych gąsienic są niedorozwinięte. Po pierwszej wylince mają już komplet 5 par nóg odwłokowych. Ciało dorosłej gąsienicy osiąga długość 40 mm. Młode gąsienice opuszczając jaja zjadają część chorionu, następnie wędrują ku rozwijającym się młodym pędom. Tam wgryzają się przez łuskę pączkową do młodych igieł lub ogryzają zieloną korę na pędach. Gdy igły są mocno rozwinięte gąsienice wygryzają w nich okrągławe otwory. W tym czasie silnie przędą. Po II linieniu przechodzą także na starsze igły, które zjadają aż po pochewkę. Żerują w dzień i w nocy. Żer postępuje od wierzchołka korony do jej środka i najsilniejszy jest po III linieniu, czyli od II połowy czerwca. Kał opadający na dno lasu jest wydłużony, cylindryczny z dwoma poprzecznymi przewiązkami. Od połowy VII gąsienice wchodzą pod ściółkę i przepoczwarczają się w owalnej kolebce w warstwie próchnicznej lub w powierzchniowej warstwie gleby mineralnej. Zimuje poczwarka długości od 12 do 22 mm z charakterystycznym dołkiem na grzbietowej stronie 4 segmentu, do którego przylega krenaster z dwoma długimi kolcami. W okresie gradacji u znacznej części poczwarek występują ospowate jamki. Wielkość poczwarek samic świadczy o płodności przyszłych motyli, jest większa w początkowych fazach gradacji, a mniejsza w fazie wybuchowej.
15. Borecznik sosnowiec
rz Błonkoskrzydłe, rodz Pilażowate, podrodz. Boreczniki ma dwie rójki w roku. Pierwsza rójka przypada na okres IV i V. Druga odbywa się między 15 VII a 15 VIII, jednak regularność czasowa rójek jest bardzo mała. Rójka odbywa się w dzień .samice są ociężałe i słabo latają .Imago nie pobiera pokarmu. Jaja są składane przez zapłodnione i niezapł. samice, a ich liczba dochodzi do 180, najczęściej waha się od 100 do 150 na sąsiadujących ze sobą igłach, są składane w złożach po kilkanaście sztuk, rzędem jedno za drugim. Jaja są pokrywane piankową wydzieliną gruczołów kitowych. Jaja wysuwają się i pęcznieją z nacięcia, a nasyępnie przed wyjściem larwy pękają wzdłuż swej dłuższej osi. Rozwój embrionalny trwa 1-5 tyg, larwy żerują gromadnie przebywając najpierw po 2-3 na igle, przed końcem żeru po 2 lub pojedyńczo. Młode larwy I-III stadium ogryzają igły z boków ,pozostawiajac nie naruszony nerw środkowy i nienaruszoną partię wierzchołkową igły, starsze larwy zjadaja igły aż po pochewki młoda korę na pędach. Wyrośnięte larwy pierwszego pokolenia sporządzają oprzęd przymocowując go do igieł gałęzi lub nawet trawy i runa .Oprzęd owalny żółtobrunatny .Po 2-3 tyg przyjmują postać eonimfy, a po kolejnych 3-4 tyg pronimfy. Następuje przepoczwarczenie, a po dalszych 2-3 tygodniach, co przypada na VII i VIII i wtedy pojawiają się postacie dorosłe. Przystępują do kopulacji i składania jaj. Larwy II generacji żerują na igłach aż do jesieni, potem spełzają po pniu i zagrzebują się w ściółce. Sporządzają oprzędy w których przeobrażają się w eonimfy. Przepoczwarczenie III i IV, choć znaczna część nie przerywa diapauzy i przebywa w glebie rok lub 2, a nawet 4. Przepoczwarczenie jest poprzedzone przejściem eonimfy w pronimfę .Może to zachodzić już w grudniu ,ale i później.
16. Osnuja gwiaździsta
forma wczesna rz Błonkoskrzydłe, rodz Niesnujowate Forma wczesna- rójka od połowy IV do poł Vw dni słoneczne. Samce pojawiają się trochę wcześniej od samic. Zapłodnienie na pniach drzew w czasie wędrówek samic w korony. Składają one około 40-60 jaj pojedynczo na wewnętrznej stronie zeszłorocznych igieł w koronie drzewa. Samica nacina pokładełkiem igłę, nakłada wydzielinę gruczołów kitowych i składa jedno jajo. Rozwój embrionalny trwa 10 do 20 dni po wylęgu larwy sporządzają luźny oprzęd i trzymając się go nogami pozostaje zwrócona grzbietową stroną do gałązki. Igły są ścinane u podstawy, wciągane do oprzędu i tam zjadane.Początkowo zjadane sąigły stare później młode. Żer trwa 3do 8 tygodni w tym czasie larwy samców przechodzą 4, a samic 5linień. Żer larw postępuje od dołu ku górze korony i od jej wnętrza ku obrzeżom. Następnie larwy spełzają po pniu lub spadają z koron i zagrzebują się w glebie mineralnej na głębokości 8-12 cm gdzie sporządzają jamkowata kolebkę. Tam rozpoczynają diapauzę i pozostają w tym stanie do wiosny następnego roku ,przez cały rok następny lub 2 kolejne lata. Spoczywająca larwa nazywa się eonimfą, a larwy które mają się przepoczwarczyć najbliższą wiosną u których pojawiły się imaginalne oczy nazywamy pronimfą. ,Przepoczwarczenie następuje III/IV. Stad poczwar ok.3 tyg. Generacja 1,2 lub 3 letnia.
17. Zawisak borowiec
rz Motyle, rodz Zawisakowate rójka w VI i VII w godzinach wieczornych. Motyle za pomocą ssawki wysysają nektar kwiatów. Jaja na igłach So pojedyńczo lub po kilka. W dzień siedzą na pniach sosen. Samica składa 26-186 jaj (100-120 zwykle). Jaja składane na igłach So pojedynczo lub po kilka Gąsienice wylęgają się po ok. 2 tyg. Początkowo ogryzają igły piłkowato a potem aż całe igły po pochewkę. Przechodzą 4 linienia. Zwykle w po zakończeniu rozwoju w X gąsienice opuszczają korony i schodzą do gleby gdzie przepoczwarczenie na granicy z glebą mineralną. Poczwarki przebywają w glebie zwykle do VI następnego roku w glebie (czasem pozostają w diapauzie i zimuje wówczas raz lub dwa razy i wtedy generacja 2-3 letnia)
18. Osnujka świerkowa
rz Błonkoskrzydłe, rodz Niesnujowate rójka od połowy IV do początków VI w dni ciepłe i słoneczne. Najpierw pojawiają się samce później samice po 1tyg. Kopulacja na pniu gdy samica wędruje ze ściółki w koronę drzewa. Jaja na pędach wierzchołkowych Św najczęściej w wieku 40-120 lat na górnej stronie zeszłorocznych igieł. W złożu 4-12 jaja wciśnięte w podłużne rynienkowate nacięcie w igle. Powleczone wydzieliną gruczołów kitowych. Ogółem samica składa od 40-120 jaj Stadium jaja trwa 3 tyg .Wylęgle larwy wędryją w rozwidlenia pędów i tam sporządzają wspólny kulisty oprzęd śr. 20-30cm, w którym przebywa 40-50 larw, kazda w oddzielnej komorze zrobionej z przędzy. Larwy i żerują na igłach 1-3 letnich przez 5-7 tyg, a żer od wierzchołka korony w dół. Pędy tegoroczne i pączki nie są uszkadzane. W końcu VIII opuszczaja się lub spadają z koron i zagrzebują się w glebie mineralnej do głębokości 5-30 cm tworząc w niej owalne kolebki. W glebie zachodzi diapauza 2,3-4 lat i przepoczwarc na kolejną wiosnę. Stadium poczwarki 2-3 tyg. Generac 3-letnia, czasem 2lub 4 letnia.
19. Zawodnica świerkowa
rz Błonkoskrzydł rodz Pilażowate, podrodz Naroślany rójka od końca IV do końca V. Jaja zwykle w górnej części korony w miejscach nasłonecznionych na igłach młodych wierzchołkowych pędów. Jaja są składane wraz z rozwojem pączków gdy igły jeszcze się nie rozdzieliły. Samice odszukują odpowiednie pędy po zapachu. Na jednym pędzie do 6jaj, które w połowie zagłębione w kieszonkowym nacięciu na igle. Rozwijające się igły odginają się i brunatnieją. Ogółem składanych jest 80-100 jaj. Po 4-5 dniach larwy wylęgają się i ogryzają brzegi młodych igieł zatokowato, po linieniu igły tegoroczne w całości aż do nasady są zjadane. Igły starsze nie są zjadane. Brzegi igieł uszkodzonych w pierwszym stadium pokrywają się żywicą która nadaje białą barwę uszkodzeniom. Larwy samców 4stadia (kończą żer po14-15dniach), samic 5 stadiów (kończą żer po 16-27 dniach).W wyniku żeru pędy usychają. W VI schodzą lub spadają z drzew i zagrzebują się w ściółce gdzie robią oprzęd. Tam przeobraża się w eonymfę a następnie najwcześniej na jesieni tego samego roku w pronymfę. Na wiosnę przepoczwarczenie i po 2 tyg wylot postaci dorosłych. Część może diapauzować do 6 lat w stanie eonymfy. Generacja może być jedno- lub kilkuletnia.
20. Wyłogówka jedlineczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka koniec VI i VII, odbywa się w koronach drzew. Jaja składane partiami w dwóch rzędach przeważnie na dolnej stronie igieł starszych jodeł. W 1 złożu jest od kilku do kilkunastu jaj, ogółem samica składa do 100jaj. Wylęg gąsienic następuje po 8-14 dniach, Larwy są ruchliwe i przędzą nici. Larwy odżywiają się igłami pędów majowych. Po 5 dniach linieją i udają się pod łuski kory gałęzi i tam zimują. W końcu IV i na początku V zaczynają się wgryzać w pączki kwiatowe jodły a potem w pączki pędów. Cały czas przędą, przenoszą się na igły i tam tworzą rurkowate oprzędy. Wygryzają dziury w igłach ,a starsze gąsienice przegryzają i zżerają część nasadową igły. Resztki igieł i kał są oplecione oprzędem. Czasem ogryzana jest kora młodych pędów. Igły najpierw rudzieją , a już w lecie opadają z pędów korony. Przepoczwarczenie następuje w II połowie VI na gałązkach między sprzędzonymi igłami, rzadziej gdzie indziej Po 2 tyg następuje wylot motyli. Gener jednoroczna
21. Wskaźnica jedliczanka
rz Motyle, rodz Zwójkowate Biologię ma podobną do do wyłogówki jedlineczki ,z którą zwykle występuje. Różnice w biologii dotyczą: rójka 2 tyg później od wyłogówki, zimuje jajo w szczelinach kory i na pędach jodeł, a wylęg gąsienic następuje na wiosnę na przełomie IV i V. Przepoczwarczenie następuje w VI pod ściółką w oprzędach przetykany glebą. W górach występuje zwykle w niżej położonych drzewostanach( od 400-600m .npm)
22. Zwójka zieloneczka
rz Motyle, rodz Zwójkowate rójka rozpoczyna się w drugiej połowie VI do sierpnia.Rójka odbywa się w dzień, przed wieczorem jest najintensywniejsza. Kulminacja VI/VII w dzień. Postacie dorosłe nie pobierają pokarmu i żyją 5-7 dni. Wtedy samica składa do 120 jaj w złożach po 2 szt. W złożu jedno jajo zachodzi na drugie dachówkowato. Samica umieszcza złoża jaj w okolicy szypułek liściowych, w rozwidleniach gałazek przytwierdzając je wydzieliną gruczołów kitowych. Jaja zwójki zimują i wytrzymują nawet –30 stopni. Wylęg gąsienic koniec IV i początek V. Początkowo żerują na pączkach, od II linienia szkieletyzują młode liście i łączą je przędzą. Następnie zwijają liście i żerując wewnątrz zwitki zjadają całe liście. Żer postępuje od wierzchołka korony w dół drzewa. Gąsienice przechodzą 5 stadiów larwalnych. Rozwój larwalny trwa zależnie od temp.od 28(przy 15st)-18(24st)dni Przepoczwarczenia początek VI wewnątrz zwiniętego liścia. Stadium poczwarki 2 tyg. Gener jednoroczona
23. Brudnica nieparka
rz Motyle, rodz Brudnicowate Jest typowym polifagiem –żeruje na drzewach, krzewach ,roślinach runa. Z pośród różnych gat. Żywicielskich preferuje jednak Db i drzewa owocowe, na dalszym miejscu Gb, Brz, Lp, Wz, Tp, Kl, czeremcha .Często żeruje na sośnie.Rójka w VII i VIII w godzinach wieczornych. Samica składa od 500 do 800 jaj w kilku złożach na pniach drzew. Złoża jaj samica pokrywa włoskami z odwłoka o barwie brunatnej. Rozwój embrionalny odbywa się w temperaturach wyższych od 6 stopni więc gąsienice są już uformowane w osłonkach jajowych już na jesieni, ale w nich zimują i lęgną się na wiosnę wraz z rozwojem pączków wczesnej formy dębu. Gąsienica żeruje na liściach dębu a żer jest rozrzutny. Przechodzą one 5 samce i 6 samice stadiów larwalnych, a zapotrzebowanie na pokarm rośnie wraz ze wzrostem gąsienicy. Rozwój gąsienic zachodzi przy temp. >6st.C, optimum 25st.C- wówczas rozwój gąsienic przyszłych samców trwa ok.34 dni ,a samic 39 dni. Przepoczwarczenie w VII i VIII w luźnym oprzędzie na drzewie. Rozwój poczwarek samców trwa ok. 9dni, samic średnio 7,4 dnia./ Generacja jednoroczna.
24. Piędzik przedzimek
rz Motyle, rodz Miernikowcowate rójka motyli późną jesienią X,XI a nawet początek XII. Samice są bezskrzydłe wędrują po pniu gdzie następuje kopulacja. Jaja są składane pojedyńczo, rzadziej po kilka na cienkich gałązkach, na pączkach, w szparach kory, na gałęziach korony. Jaja są przyklejone do podłoża Samica składa ok. 200-300 sztuk. Jaja zimują. Gąsienice wylęgają się w końcu IV żerują na rozwijających się pączkach i liściach , które początkowo dziurawią a następnie ogryzają całkowicie. Cały czas przędą. Żer trwa 5-6 tyg i w początkach VI gąsienice opuszczają się na przędzy na zimę i zagrzebują na głębokości 10-15 cm, gdzie też następuje przepoczwarczenie przeważnie w luźnych oprzędach przytwierdzonych do grudek ziemi. Owady dorosłe opuszczają poczwarki na jesieni. Generacja jednoroczna. Żeruje na różnych gat. Drzew liściastych w lesie i sadach. Najgroźniejszy jest w uprawach i młodnikach Db i Bk.
25. Cetyniec większy
rz Chrząszcze, rodz kornikowate Występuje w drz-ach SO –od młodników do drz-ów rębnych. Rójka może być już w końcu II, generalnie koniec III i IV. Zasiedla przede wszystkim część strzały o grubej korze, rzadziej spotykany pod cienką korą, zarówno na drzewach stojących jak i ściętych. Iotwór wejściowy zwykle w szparach kory i pod jej łuskami. Drzewo reaguje na na wgryzanie się chrząszczy wyciekami żywicy w miejscu uszkodzenia., krzepnąć tworzy ona lejki żywiczne świadcząc o reakcjach obronnych drzewa. Chodnik macierzysty wygryza samica a samiec usuwa z żerowiska biało-rdzawe trocinki. Chodnik macierzysty ma szerokość 2,5-3mm do 16 cm długości. Przebiega głównie w korze nie naruszając bielu. Samica składa do nieregularnych nyż jajowych około 100 jaj i wygryza do 4 otworów wentylacyjnych. Nyże zatykane cienką zatyczką z trocin. Po 2 tyg wylęgają się larwy które żerują do końca VI lub początku VII. Początkowo wygryzają one chodniki prostopadłe do chodnika macierzystego, a pod koniec swego rozwoju równolegle do włókien drzewa Chodniki larwalne osiągają długość do 20cm prawie nie naruszają bielu i są wypełnione brunatną mączką. Końcowy odcinek tych chodników jest zagłębiony w korze i zakończony kolebką poczwarkową. Stadium poczwarki trwa do 14 dni już od połowy VII wylatują młode chrząszcze. Młode chrząszcze i stare żerują w końcowych pędach wierzchołkowej części korony. Chrząszcze stare po złożeniu jaj czyli ok. połowy V odbywają żer regeneracyjny w koronach drzew. Wgryzają się one w zeszłoroczny pęd poniżej pączka szczytowego i żerują w rdzeniu kierując się w stronę pączka. Ch. Młode udają się w korony w 2połowie VII i wygryzają rdzeń w końcach pędów tegorocznych uzyskując zdolności rozrodcze w wyniku żeru uzupełniającego. Wokół otworów wejściowych prowadzących do pędów tworzy się lejek żywiczny a uszkodzone pędy łamane są przez wiatr i opadają na dno lasu jaka tzw cetyna. Chrząszcze przebywają w niej do XI potem wychodzą i udają się na zimowiska w grubej korze szyi korzeniowej starych sosen gdzie zimują. Postać dorosła żyje do 3 lat Generacja jednoroczna.
26. Cetyniec mniejszy
rz Chrząszcze, rodz kornikowate roi się o dwa tyg później niż większy. Zasiedla górną część strzały o gładkiej korze oraz grube gałęzie powyżej 4 cm. Chodnik macierzysty w kształcie poprzecznej klamry wygryza w bielu samica. Chodniki larwlne są krótkie do 2,5 cm. Kolebki poczwarkowe zagłębione w bielu na głębokości 2-3mm. Młode chrząszcze pojawiają się w VII i żerują wraz ze starymi jak większy w pędach pod korą So. Zimuje w opadłej cetynie i w ściółce. Generacja jednoroczna.
27. Kornik ostrozębny
rz Chrząszcze, rodz kornikowate rójka Vi VI. Komora godowa wygryziona w bielu. Chodniki macierzyste do kilkunastu szt odchodzą od komory godowej gwiaźdźisto. Są one również zagłębione w bielu z licznymi otworami wentylacyjnymi. Chodniki larwalne krótkie zakończone kolebką poczwarkową zagłębioną w bielu. Stare chrząszcze prowadzą w żerowisku żer regeneracyjny na przedłużeniu chodnika macierzystego i komory godowej. Młode w pobliżu chodników larwalnych. Młode chrząszcze rójka w sierpniu. Zimują postacie dorosłe I i II pokolen pod korą So w miejscu żerow
28. Drwalnik paskowany
rz Chrząszcze, rodz Kornikowate rójka III do V. Kopulacja następuje podczas wgryzania się w korę. Samica wygryza chodnik wejściowy długości do 4 cm w drewnie prostopadle do włókien. W ciągu doby samica wygryza 2mm chodnika i składa 1,2 jaja. W sumie 10-15jaj. Wylęg następuje po ok. tygodniu. Larwy przedłużają nyże jajowe i tam po 4-8 tyg przepoczwarczają się odwracając głowę w kierunku chodnika macierzystego. W VII pojawiają się młode chrząszcze i przebywają do 20 dni w żerowisku opuszczają go przez otwór wejściowy wygryziony poprzednio przez samicę. Młode chrząszcze zagrzebują się w ściółce i zimują, natomiast część chrząszczy rodzicielskich w VI i VII roją się powtórnie, zakładają generację siostrzaną. W rójce tej uczestniczy 10% samic z rójki wiosennej. Młode chrząszcze pojawiają się na jesieni i zimują.
29. Przypłaszczek granatek
rz Chrząszcze, rodz Bogatkowate rójka V do końca VII. Jaja składane pojedynczo lub po kilka w spękaniach korowiny na południowej stronie pni drzew starszych klas wieku. Larwa wylęga się po 3 tyg i wygryza w łyku wąski chodnik o szerokości 2mm. Tam też zimuje. W roku następnym intensywność żeru wzrasta, a chodnik szybko zwiększa swoją średnicę. Wnętrze chodnika wypełnione jest bardzo drobnymi trocinkami. Całe żerowisko mieści się w warstwie łyka i nie narusza bielu. Od końca sierpnia larwy przygotowują się do przepoczwarczenia wygryzając kolebkę poczwarkową w korze lub w drewnie. Na wiosnę 3 roku rozwoju przypłaszczka następuje przepoczwarczenie a do końca V wylot młodych chrząszczy. Gen dwuletnia.
30. Żerdzianka sosnówka
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka w lecie. Przed rójką żer uzupełniający na gałązkach So. Jaja składane w górnej części strzały i na gałęziach. Larwy po 2 tyg i żerują w łyku. Od końca VIII larwy wgryzają się w drewno, gdzie żerują do końca sezonu wegetacyjnego. Przepoczwarzenie na wiosnę w końcu chodnika. Po 4 tyg młode chrząszcze. Generacja jednoroczna.
31. Kornik drukarz
rz Chrząszcze, rodz kornikowate rójka IV i V. Komora godowa o średnicy 7mm zakładana przez samca w cieńszych partiach kory. Cała ona mieści się w korze. Kopulacja z 2 lub 3 samicami rzadko 1 lub 4, nastęuje w komorze godowej po czym samice przystępują do wygryzania chodników macierzystych równoległych do strzały. Mają one szerokość 3mm i długość do 15 cm. Chodniki macierzyste są zagłębione w łyku i w korze. Samica w ciągu 2, 3 tyg skład do 80 białych jaj. Rozwój embrionalny do 2 tyg po czym larwy żerują w łyku wygryzając w nim chodniki prostopadłe do chodników macierzystych. W drugiej połowie czerwca wygryzają owalną kolebkę poczwarkową zagłębioną w korze. Przepoczwarczenie trwa do 3 tyg poczym pod korą pojawiają się chrząszcze i prowadzą żer uzupełniający w okolicy kolebki poczwarkowej. Żer ten trwa do 3 tyg i w połowie lipca opuszczają żerowiska i przystępują do rójki. Część starych chrząszczy po założeniu żerowiska ginie, a reszta prowadzi żer regeneracyjny, samica przedłuża chodnik macierzysty, a samiec poszerza komorę godową. W VI opuszczają żerowisko i zasiedlają odpowiednie drzewa dając początek generac siostrzanej. Generacja jednoletnia.
32. Rytownik pospolity
rz Chrząszcze, rodz Kornikowate podrodz Korniki wł ma dwie rójki w roku: wiosenną (IV/V) i letnią (VII/VIII). Na cieńszych gałęziach strzały różnego wieku. Komora godowa całkowicie w korze. Chodniki macierzyste w liczbie od 3-5 długości do 6cm mają układ gwiaździsty zbliżony do wieloramiennej klamry. Wyraźnie zaznaczone na wewnętrznej stronie kory i w bielu. Nyże jajaowe liczne i szerokie. Chodniki larwalne w bielu słabo widoczne, falisty przebieg, krótkie. Kolebka poczwarkowa między korą a drewnem. Zimuje postać dorosła lub larwa w żerowisku.
33. Wgryzoń jodłowiec
rz Chrząszcze, rodz Kornikowate podrodz Korniki wł rójka IV i V. Atakuje górną część strzał i gałęzie osłabionych jodeł, stojących. Na ściętym materiale w częściach o cienkiej korze. Komora godowa płaska o średnicy około 0,5cm umieszczona zwykle u nasady okółków. Jaja pojedynczo na ścianach komory godowej. Samica od 20-40 jaj. Chodniki larwalne rozchodzą się promieniście z komory, często przeplatają się wzajemnie. Kolebki poczwarkowe w korze. W VII i VIII jest druga rójka, a drugie pokolenie albo kończy rozwój albo zimuje w postaci larwalnej w żerowiskach. Dorosłe zimują w krótkich chodnikach wygryzionych w gałęziach koron starych jodeł, co powoduje pękanie kory i powstawanie rakowatych narośli.
34. Smolik jodłowiec
rz Chrząszcze, rodz Ryjkowcowate postacie dorosłe pojawiają się w końcu IV i w V, żer uzupełniający prowadzą wbijając ryjek w cienką korę młodych jodeł lub młodych gałęzi zdrowych drzew i wyżerają łyko na którego wewnętrznej stronie powstają ciemne plamy. W wyniku żeru korona przerzedza się i mogą wydzielać się młode igły. Jaja składane na drzewach stojących o słabym wzroście oraz na wywrotach, pniakach. Często też składa jaja na 40-80 letnich drzewach bez oznak osłabienia. Celem założenia żerowiska samica wygryza otwór w korze, najchętniej w spękaniach kory i składa tam kilka, kilkanaście a nawet do 30 jaj. Łącznie samica składa ok. 60jaj. Chodniki larwalne przebiegają między korą a drewnem faliście i są zapełnione białymi i brunatnymi trocinkami, są liczne. Długość 10cm i 7-8mm szerokości. Rozwój jaj 6-7 tyg, larwy wylęgłe z jaja złożonych w lecie zimują i kończą swój rozwój w następnym roku, a więc po 7-10 miesiącach. Kolebka poczwarkowa eliptyczna do 24mm długości. Zagłębiona skośnie w korze i otoczona białymi cienkimi wiórkami. Przy cienkiej korze kolebka zagłębiona w bielu. Stadium poczwarki trwa 2-3 tyg, a chrząszcz wygryza się okrągłym otworem o średnicy 3mm. Generacja jednoroczna, ale zimować mogą zarówno postacie dorosłe jak i larwy w żerowisku .
35. Wykarczak sosnowiec
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka od końca VI do połowy VIII odbywa się o zmroku. Chrząszcze nie pobierają pokarmu, a jaja są składane w złożach po kilkanaście, kilkadziesiąt w szczelinach korowiny odziomkowej części pnia silnie osłabionych drzew, ściętych i świeżych nie okorowanych pniaków .Ogółem jedna samica składa do 800 jaj. Po 1-2 tyg larwy krótko żerują między korą a drewnem wypełniając chodniki brunatną mączką. Od końca VIII do późnej jesieni lub rzadziej na wiosnę wgryzają się w drewno i żerują pod powierzchnią bielu, później do głębokości 30cm. Chodniki larwalne w drewnie są owalne ,spłaszczone w przekroju i silnie ubite mączką. W drewnie larwa zimuje po raz drugi i V oraz początek VI przepoczwarza się na końcu chodnika w owalnej kolebce poczwarkowej. Po ok.3 tyg chrząszcze wygryzają się owalnym otworem wylotowym o wymiarach 6x9mm. Generacja dwuletnia.
36. Trzpiennik olbrzymi
rz Błonkoskrzydłe, rodz Trzpiennikowate rójka ciepłe miesiące letnie i wczesne jesienne. Samce przebywają w koronach drzew, a samice na pniach obumierających drzew. Samica składa kilkaset jaj po kilka sztuk razem umieszczając je za pomocą pokładełka w drewnie na głębokość ok. 2cm. Larwy odżywiają się zawartością komórek drewna i grzybnią, którą samica wprowadza wraz z jajem do żerowiska. Rozwój larw trwa od 1-3 lat a nawet do 6. Przepoczwarczenie następuje w żerowisku.
37. Rytel pospolity
rz Chrząszcze, rodz Drwalnikowate roi się od końca IV do początku VI. Samica składa jaja wciskając je pokładełkiem w szczeliny kory powalonych drzew, złomów, pniaków. W jednym złożu od kilku do 30 jaj, a ogółem samica w ciągu 4-5 dni składa ponad 100jaj i wyposaża je w zarodniki grzyba. Po 2 tyg larwy, które albo wgryzają się natychmiast okrągłym otworkiem albo żerują na powierzchni drewna wygryzając długie chodniki widoczne także na wewnętrznej stronie kory. Zarodniki wprowadzone przez larwę do drewna rozwijają się na ściankach chodników w grzybnię która stanowi rzeczywisty pokarm larw rytla. Stąd rytel zasiedla tylko materiał wilgotny znajdujący się w miejscach ocienionych. Larwy rytla zimują w żerowisku i przepoczwarczają się w IV. Przed przepoczwarczeniem larwa poszerza chodnik i odwraca się głową w kierunku powierzchni drewna. Młode chrząszcze po 10 dniach wygryzają się okrągłym otworem. Generacja jednoroczna (czasem 2,3 letnia).
38. Rzemlik topolowiec
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka od połowy VI do końca IX z kulminacją w I poł VII. Chrząszcze żer uzupełniający na pędach i liściach Tp. Samica składa 1-3 jaj na jednym drzewie. W sumie 50 jaj. W celu złożenia jaja wygryza w dolnej część strzałki podłużną szczelinę w korze przez którą wciska jajo do warstwy łyka. Jaja zimują. Wylęg larw od końca IV do początku VI. Najpierw żerują pod korą wygryzając na pograniczu łyka i bielu płatowate chodniki, po przezimowaniu wgryzają się w drewno. Chodniki larwalne o owalnym przekroju długości 75 cm. Wnętrze chodników puste. Niekiedy 1/3 chodnika w podziemnej części drzewa. Zwykle larwa zimuje trzykrotnie (raz pod korą, dwukrotnie w drewnie). Przed ostatnim zimowaniem zamyka się w końcu chodnika wiórkami i przepoczwarza się w V w 5 roku kalendarzowym swego rozwoju. Po 4 tygodniach młode chrząszcze, które po 2 tyg wygryzają się okrągłym otworem o średnicy 12mm. Żer uzupełniający wygryzając w liściach okrągłe otwory. Generacja zasadniczo 4 letnia
39. Rzemlik osikowiec
rz Chrząszcze, rodz Kózkowate rójka początek V i trwa kilka dni. Jaja białe długości 3mm składane pojedynczo na cienkich zeszłorocznych pędach. Samica składa do 50jaj bardzo precyzyjnie. Samica wygryza na powierzchni kory kilka delikatnych nacięć, z których ostatnie najgłębsze sięga łyka. Następnie samica nadgryza korę w kształcie podkowy i w to nacięci między korę a łyko wciska z pomocą pokładełka jajo. Samica wydziela wtedy też wydzielinę utrudniającą powstawanie kallusu. Po 8-14 dniach larwa i wygryza chodniki pod korą, następnie w drewnie gdzie żeruje wzdłuż obwodu pędu. Wiórki są usuwane na zewnątrz przez szczelinę, w którą złożone było poprzednio jajo. W kńcu VII wgryza się do rdzenia. Po przezimowaniu larwa powiększa chodnik, zimuje po raz drugi a w IV i początku V przepoczwarcza się na końcu chodnika. Pod wpływem żeru larw pęd w miejscu żeru galasowo nabrzmiewa. Wylęg młodych chrząszczy przez wygryziony okrągły otwór o średnicy około 3mm po 18-27 dniach od przepoczwarczenia. Następnie żer uzupełniający wygryzając zatokowato liście osiki i ogryzają korę na pędach, następnie przystępują do kopulacji. Generacja dwuletnia.
40. Rynnica osinówka
rz Chrząszcze, rodz Stonkowate chrząszcze na wiosnę z rozwojem liści Tp, gdzie żerują wygryzając zatokowato brzegi. Po kopulacji jaja na dolnej stronie liści. W jednym złożu ok. 30-40 jaj, razem samica składa do 150 jaj. Po 7-10 tyg larwy , które szkieletyzują jednostronnie liście. Przechodzą dwa linienia i od drugiego stadium szkieletyzacja pełna. Rozwój larw 3-4 tyg. Przepoczwarczenie na liściu , gałązkach lub runie. Po 8-10 dniach pokazują się młode chrząszcze, żer uzupełniający na liściach i zakładają drugą generację. W roku zwykle dwie generacje o niewyrażnie umieszczonych w czasie terminach składania jaj i pojawu chrząszczy . Gdy I generacja pomyślna to w połowie VIII trzecia rójka i trzecia generacja kńczy rozwój IX/X. Zimuje postać dorosła wśród opadłych liści.
41. Hurmak olchowiec
rz Chrząszcze, rodz stonkowate rozwój przebiega podobnie jak rynnicy olchowej, rójka w V ale okres składania jaj jest znacznie dłuższy i trwa do połowy lipca. Samica składa ogółem 600-900 jaj w złożach na dolnej stronie liścia. Przepoczwarczenie następuje w glebie od VII do IX.
42. Jesionowiec pstry
rz Chrząszcze, rodz kornikowate rójka w połowie V, chodniki macierzyste zakłada na pniu i gałęziach drzew osłabionych. Chodniki mają kształt niepełnej klamry i przebiegają w płaszczyźnie poprzecznej do włókien drewna. Chodniki larwalne liczne ale nie stykają się ze sobą na grubszym materiale są one prostopadłe do chodnika macierzystego. Na materiale cieńszym w końcowej części mogą skręcać wokół obwodu gałązek. Przepoczwarczenie na pograniczu drewna i miazgi. Młode chrząszcze pojawiają się w końcu czerwca w VII i VIII i prowadzą żer uzupełnia wgryzaj się w świeżą korę pędów i odrośli.
43. Krobik modrzewiowiec
rz Motyle, rodz Pochwikowate rójka V i VI. Jaja składane pojedyńczo na igłach. Wylęg gąsienic po 12 dniach wgryzają się do igieł krótko i długopędów które minują. We IX gąsienica opuszcza minowaną igłę i sporządza z niej otwartą z obu stron pochewką w której przebywa i z którą wędruje. Gąsienica zimuje na pączkach krótkopedów przytwierdzona wraz z pochewką do ich powierzchni. Na wiosnę żerują na igłach krótkopędów wgryzając się od wierzchołka do ich środka. W połowie maja przepoczwarczają się w pochewkach na pędach modrzewi. Generacja jednoroczna.
Dział B
1. Kryteria wyróżniania i klasyfikacja szkodliwych owadów leśnych.
Klasyfikację gospodarczą owadów przeprowadza się uwzględniając stan zdrowotny drzew, charakter uszkodzeń , wiek drzew, atakowaną część drzewa i stopień szkodliwości.
Wyróżniamy więc:
szkod. pierwotne i wtórne
szkod. fizjologiczne drzew i techniczne drewna
szkod. różnych gatunków drzew i krzewów
szkod. szkółek, upraw, młodników, drągowin i starszych d-stanów
szkod. nasion, liści, paczków, miazgi, łyka, drewna itp.
szkod. pierwszo-, drugo-, trzeciorzędne i nękajace
SZKODNIKI PIERWOTNE
Żerują na drzewach żywych i pozornie zdrowych czyli nie wykazujących żadnych zewnętrznych oznak osłabienia. Zasiedlają one przede wszystkim drzewa osłabione działaniem jednego lub kilku czynników , zwykle abiotycznych ( np. brak jakiegoś składnika pokarmowego w glebie, susza, obniżenie poziomu wód gruntowych itp. ) . Należą tu przede wszystkim larwy motyli, rośliniarek, niektórych chrząszczy, mszyce i inne pluskiwiaki, roślinożerne dorosłe osobniki chrząszczy; strzygonia choinówka, poproch cetyniak, brudnica mniszka, zwójka zieloneczka, brudnica nieparka. Są to gatunki roślinożerne zwane foliofagami lub fitofagami.
SZKODNIKI WTÓRNE
Zasiedlają rośliny osłabione działaniem czynników pogodowych ( niedobór opadów, niskie temp. silne wiatry, nadmierne opady śnieżne) , glebowych ( susza , niedobór związków pokarmowych, bariery mechaniczne hamujące rozwój systemów korzeniowych itp. ) , biotycznych ( uszkodzenia aparatu asymilacyjnego przez foliofagi, łyka i miazgi przez jelenie, myszy, występowanie szkodników korzeni, grzybów pasożytniczych) lub antropogennych ( pożar, uszkodzenia mechaniczne drzew , zanieczyszczenia powietrza ), Do najczęściej występujących szkodników wtórnych należą: kornikowate, większość kózkowatych, bogatkowate i wiele innych chrząszczy oraz trzpiennikowate. Szkodniki wtórne żerują w łyku , kambium i drewnie.
SZKODNIKI FIZJOLOGICZNE
To te owady których żer zakłóca funkcje życiowe drzew. Należą do nich wszystkie szkodniki pierwotne w tym także szkodniki systemów korzeniowych i te szkodniki wtórne, które uszkadzają kambium i łyko. Działalność szkodników fizjologicznych zakłóca gospodarkę wodną drzew co doprowadzić może do ich uschnięcia. Pewne owady, jak np. ścigi i żerdzianki są najpierw szkodnikami fizjologicznymi a następnie technicznymi tworzą grupę szkodników fizjologiczno technicznych. Ich larwy ( żerdzianki) żerują początkowo w strefie kambialnej a następnie wgryzają się w głąb drewna i tam się przepoczwarczają.
SZKODNIKI TECHNICZNE
Żerują w głębi drewna powodując obniżenie jego wartości technicznej. Należą do nich m. In. drwalniki, rozwiertki, drwionek okrętowiec, rytel pospolity, trzpienniki, wiele gatunków kózkowatych.
Podziały owadów na szkodniki różnych gatunków drzew oraz w zależności od wieku atakowanych przez nie drzewostanów lub w zależności od atakowanej części drzewa są praktyczne. Podział szkodników na grupy ważności jest często wykorzystywany przez służby ochrony lasu gdyż różnicuje on szkodniki zależnie od stopnia zagrożenia przez nie drzew i drzewostanów.
Do szkodników o znaczeniu pierwszorzędowym należą m. in. groźne szkodniki pierwotne jak: strzygonia choinówka, brudnica mniszka, barczatka sosnówka i masowo rozmnażające się szkodniki wtórne np. kornik drukarz. Szkodniki drugorzędne to te które mogą powodować znaczne zmiany w drzewostanach ale ich gradacje mają zwykle charakter lokalny np. osnują czerwonogłowa, większ szkodni wtórnych.
Szkodniki nękające - zalicza się do nich fitofagi których żer systematycznie utrudnia rozwój i wzrost drzew ale nie prowadzi do ich zamierania . Należy tu wiele szkodników młodników sosnowych: skośnik tuzinek, zwójka sosnóweczka, rozwałek korowiec a także te których stosunkowo silne gradacje w drzewostanach liściastych ciągną się przez wiele lat np. zwójka zieloneczka.
2. Szkodniki nasion (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Żerują w zasadzie larwy a postacie dorosłe tylko w okresie wygryzania się z miejsc gdzie przechodziły rozwój. Obecność larw wewnątrz nasion owoców i szyszek jest sygnalizowana deformacją nasion ( plemeliówka świerkowa) , wyrzucaniem na zewnątrz kału który u gąsiennic jest złączony przędzą ( owocówka żołędzióweczka), ( omacnica szyszkówka) , wyciekami żywicy ( smolik szyszkowiec , stukacz szyszkowiec ) uszkodzone nasiona nie nadają się do wysiewu. Szkodniki te powodują zmniejszenie ilości obniżenie czystości oraz jakości nasion, a także mogą ułatwiać infekcję grzybom w przechowywanych zapasach nasion. Największe szkody wyrządzane są przez owady w latach małego urodzaju nasion. Większość szkodników nasion charakteryzuje zdolność przelegiwania jednego ze stadiów rozwojowych co pozwala na przeżycie nieodpowiednich warunków atmosferycznych w danym roku oraz na przetrwanie do roku obfitującego w nasiona. Najważniejszymi i najczęściej spotykanymi są: słonik żołędziowiec, smolik szyszkowiec. Stadium szkodliwym jest larwa a postacie dorosłe bądź nie pobierają pokarmu bądź prowadzą żer uzupełniający na liściach, zawiązkach owoców, kwiatostanach i rozwijających się szyszkach. Szkodniki nasion z reguły są owadami lubiącymi światło i stąd najliczniej występują na drzewach samotnie stojących, wyższych, na nasłonecznionych częściach korony. Niekiedy w poważnym stopniu mogą ograniczyć plon nasion i utrudnić produkcję szkółkarską. Szczególnie duże straty wyrządzają na drzewach o wieloletnim cyklu nasiennym jak dąb i buk a także na modrzewiu, świerku i jodle.
Szkodniki nasion drzew iglastych
Św: kołatek szyszkowiec, piśmica szyszkóweczka , szyszeń pospolity, plemeliówka świerkowa, znamionek świerkowiec,
Jd - Sieciowica szyszkóweczka, chyłka jodłowa, reseliella jodłowa.
So smolik szyszkowiec, kołatek szyszkowiec, szyszeń sosnowy
Md - śmietka modrzewiowa,
Szkodniki nasion drzew liściastych . słonik żołędziowiec, słonik orzechowiec, owocówka żołędziówka,
ŚRODKI ZAPOBIEGAWCZE polegają na właściwym pozyskiwaniu i przechowywaniu nasion. Wszystkie nasiona przeznaczone do wysiewu winny być poddane próbie czystości przez wyspecjalizowane placówki nasiennictwa leśnego. Kontroli szkodników nasion podlegają plantacje i drzewostany nasienne. Kontrolę szyszek przeprowadza się w końcu czerwca i w końcu sierpnia , nasion dębu i buka na przełomie września i października, nasion innych dwa tygodnie przed zbiorem. Zbioru nasion dokonuje się z drzew próbnych ( szyszki) lub spod drzew próbnych ( żołędzie i bukwie) . Następnie ustala się procent szyszek, owoców lub nasion uszkodzonych przez owady i na tej podstawie podejmowana jest decyzja o przeprowadzeniu lub zaniechaniu zbioru. Zwalczanie szkodników nasion metodą fizyko- mechaniczną polega na zbiorze i paleniu przedwcześnie opadłych żołędzi i bukwi lub szyszek oraz zatapiani zebranych żołędzi. Do zwalczania chemicznego które jest obecnie stosowane używa się insektycydów systemicznych. Opryskuje się drzewa w czasie zawiązywania się szyszek . Istnieje też możliwość wprowadzanie insektycydów do pni drzew nasiennych wyjątkowo cennych.
Słoniki zwalcza się preparatami kontaktowymi w czasie żeru uzupełniającego i składania jaj a smolika szyszkowca przez traktowanie pni drzew do wys .2 m w okresie wędrówek chrząszc po pniach drzew na wiosnę i na jesieni.
3. Szkodniki szkółek (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Młode rośliny drzewiaste są wrażliwe na ogryzanie podziemnych i nadziemnych części nawet małe uszkodzenie powoduje ich usychanie . Część szkodników, zwłaszcza spośród szkodników kiełkujących nasion i szkodników systemów korzeniowych wyrządzają szkody fakultatywnie odżywiając się martwymi częściami organicznymi a przestawiając się na karmę roślinną w okresie suszy. Szkodniki systemów korzeniowych będące polifagami nie wykazują na ogół wrażliwości na substancje zapachowe roślin, lecz kierują się w ich stronę orientując się wzrostem stężenia CO2 w pobliżu korzeni. W związku z ograniczoną powierzchnią szkółek szkodliwe owady wschodów i siewek mimo że lokalnie mogą pojawiać się masowo nie występują w formie gradacji i nie podlegają w swym środowisku skutecznym mechanizmom regulacyjnym. Szkodniki szkółek leśnych można podzielić na grupy w zależności od stopnia wierności wobec roślin uprawiany na szkółkach i od miejsca żerowania.
W zależności od wierności :
przygodne- należą gatunki roślinożerne których głównym pokarmem mogą być martwe szczątki roślin ( larwy koziułkowatych, niektórych sprężykowatych lub drobne bezkręgowce - turkuć podjadek, dzier włochaty, larwy niektórych sprężykowatych.). okolicznościowe- fitofagi wielożerne okresowo żerujące na siewkach choć z reguły na innych roślinach ( gąsiennice rolnic, zwójka siewkóweczka) wyspecjalizowane - dendrofilne gatunki leśne o skłonności do występowanie inwazyjnego i gradacyjnego (ryjkowcowat i żukowate) Stanowią one w szkółkach, młodych uprawach największe zagrożenie
W zależności od miejsca żerowania : szkodniki kiełkujących nasion i wschod dzier włochaty, niestrudel lśniący, mżygłodek, omrzel piaskowy
systemów korzeniowych- pędraki chrabąszcza majowego i kasztanowca, wałkarza lipczyka, guniaka czerwczyka , a także turkuć podjadek i drutowce. nadziemnych i podziemnych częściach drzewek - rolnica zbożówkak, rolnica szkółkówka, koziułka.
nadziemnych części siewek- sieciech niegłębek , zmniennik brudny, zmiennik leszczynowiec, szeliniak sosnowiec , szeliniak śweierkowiec- uszkadzają igły lub korę na strzałkach.
Wstępne zabezpieczanie szkółek przed szkodliwymi owadami składa się z dwóch etapów z których pierwszy dotyczy wyboru miejsca pod szkółkę drugi aktywnych zabiegów ochroniarskich: unikanie miejsc narażonych na masowe występowanie owadów lub w ich sąsiedztwie; szkółki zakładać należy z dala od drzew górujących gdzie kierują swój lot godowy chrabąszcze, unikać zarośli dęba i buka - miejsce żerowania dorosłych chrabąszczy. Przeprowadzenie kontroli zapędraczenia gleby w razie potrzeby dezynsekcja. Okopanie szkółki rowkiem chwytnym bądź izolacyjnym ( przed szeliniakiem, zmiennikiem i sieciechem). Traktowanie nasion przed wysiewem prepratami kontaktowymi.
Zapobieganie i zwalczanie. W celu zapobieżenia występowania szkodników, glebę w szkółce należy utrzymać w stanie uprawionym i prowadzić walkę z chwastami także w otoczeniu. Po wyjęciu sadzonek stosować głęboką orkę , nie zostawiać resztek roślinnych na powierzchni szkółki a wschody przykrywać kratami lub gałęziami a nie mchem. Skutecznymi zabiegami jest wapnowanie i kompostowanie. Stosowanie pułapek na drutowce, omrzela piaskowego, rolnice, koziułkowate i turkucia. Obecnie szerokie zastosowanie ma chemiczne zwalczanie szkodników szkółek.
4. Szkodniki upraw sosnowych (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Ze względu na atrakcyjność upraw ze względu na ich nasłonecznienie zmienność ekoligiczną środowiska i mikroklimat w uprawach występują wszystkie szkodniki szkółek, bardzo liczne są szkodniki strzałek , pędów , pączków i igieł. Najważniejszą okolicznością sprzyjającą w występowaniu fitofagów w uprawach jest nagromadzenie łatwo dostępnego i wysokowartościowego pokarmu jakim są różne organy młodych drzewek a szczególnie pączki i łyko. Skutki żeru to całkowity wypad drzew lub deform koron.
Szkodniki systemów korzeniowych W uprawach występują wszystkie szkodniki systemów korzeniowych siewek ze szkółek. Liczba ich zmniejsza się w uprawach wraz ze wzrostem sadzonek . Jedynie pędraki chrabąszczy i guniaka są najdłużej głównymi szkodnikami . Na wydmach rolę tą pełni najdłużej wałkarz lipczyk. W starszych uprawach na grubych korzeniach sosnowych żerować mogą larwy choinka szarego . Największe szkody w uprawach sosnowych wyrządzają jednak pędraki , szczególnie na nieużytkach i gruntach porolnych.
Szkodniki igieł . Są nimi głównie ryjkowcowate( choinek szary, zmienniki, krótkostopka oraz stonkowate ,snuja sadzonkowa) , igły są też niszczone przez owady których szkodliwość wynika głównie przez niszczenia przez nie innych organów drzew - pączków ( skośnik tuzinek, zwójka sosnóweczka) , łyka i miazgi na strzałkach. ( sieciech niegłębek) , lub koncentruje się głównie w młodnikach, średnio wiekowych i starszych drzewostanach ( boreczniki) . Defoliację w uprawach są rzadkie, żer stonkowatych i ryjkowcowatych ogranicza się jedynie do ogryzania brzegów igieł co prowadzi do brunatniena i pokrywania kroplami żywicy części pozostałych na drzewach. Czasem w starszych uprawach owady takie jak krótkostopka i igłówka sosnowa przyczyniają się do masowego opadania igieł, ponie larwy niszc nsdę igie
Szkodniki pączków i pędów. Owady żerujące w pączkach i pędach a więc zwójki ( pędówka sosnóweczka, odrośleczka , żywiczaneczka)i skośnik tuzinek należą do najgroźniejszych szkodników upraw sosnowych powyżej 5 lat i młódników do 15 lat choć zwójka pędówka atakuje już 2-3 letnie drzewka. Żerowanie prowadzi do zahamowania wzrostu i deformacji koron i strzałek. Największe nasilenie ma miejsce w rejonach silnego oddziaływania przemysłu i na ubogich glebach. Sosna charakteryzuje się silnymi wyciekami żywicy z pączków i igieł ( są bardziej odporne na żer) . Decydującym wpływem na odporność jest zawartość składników pokarmowych w glebie oraz wybitna światło i ciepłolubność zwójek . Z tego też względu uprawy samosiewu są mniej narażone na zwójki niż uprawy z sadzenia.
Szkodniki strzałek . Chrząszcze które na strzałkach i pędach bocznych zdrowych drzew prowadzą żeru uzupełniający lub regeneracyjny ( szeliniaki i zakorki) oraz te które zasiedlają tylko drzewka osłabione i przechodzą na nich rozwój będąc szkodnikami wtórnymi ( smolik znaczony) Zabezpieczanie upraw. Ograniczenie powierzchni upraw i ich izolacja od innych upraw sosnowych w podobnym wieku. Uprawy o silnym zwarciu, zróżnicowanym i dopasowanym do siedliska składzie gatunkowym. Ze względu na smolika znaczonego należy stosować silny materiał sadzeniowy i prawidłowoą technikę sadzenia. Ważne jest korowanie pniaków na zrębach- walka przeciw szeliniakowi i zakorkowi. Uprawy w momencie zakładania otoczyć rowkiem chwytnym przeciw szelliniakom. Dezynsekcja gleby w sąsiedz sadzonek w celu zwal pędraków.
5. Szkodniki średniowiekowych i starszych drzewostanów sosnowych
Dynamika liczebności większości szkodników aparatu asymilacyjnego So pozostaje w bezpośrednim związku z warunkami środowiskowymi i składem gatunkowym d-stanów. Gradacje występują w skrajnych dla So warunkach ekologicznych w zdegradowanych Bs i Bśw , gdzie w d-stanach mnonolitycznych z ubogim runem. Ogniska gradacyjne tworzą się w miejscach skrajnego ubóstwa biocenoz ( grabienie ściółki, wypas bydła, pożary , niszczenie mrowisk, rolnicze użytkowanie gleby leśnych itp. ). W takich warunkach powstają w sposób ogniskowy gradacje strzygonii choinówki, barczatki sosnówki, poprocha cetyniaka , boreczników, i brudnicy mniszki. Większe gradacje występują tam gdzie na obszarach z pokrywą gleb piaszczystych pochodzenia lodowcowego tzw. sandrach. Szkodniki wtórne w średniowiekowch i starszych d-stanów So z reguły nie mają wyraźnie zaznaczonego stałego obszaru występowania a ich obszary obejmują tereny gradacyjne pierwotnych szkodników oraz d-stany które z różnych przyczyn zostały osłabione.
Szkodniki pierwotne aparatu asymilacyjnego: strzygonia choinówka , brudnica mniszka, barczatka sosnówka, poproch cetyniak, zawisak borowiec, osnuja gwiaździsta, borecznik sosnowiec.
Szkodniki floemu i ksylemu . Szkodniki żerujące na pniach w łyku, miazdze i drewnie należą do wtórnych szkodników atakujących osłabione drzewa. Najważniejsze to; cetyniec większy, przypłaszczek granatek, żerdzianka sosnówka. Cetyniec większy, mniejszy, tycz cieśla smoliki należą do grupy tzw. wiosennych producentów posuszu co oznacza że drzewa są zasiedlane przez te gatunki wczesną wiosną, a objawy są widoczne w lecie. Przypłaszeczek granatek żerdzianka , smolik, wraz z drugim pokoleniem kornika sześciozębnego, kornikiem ostrozębnym to jesienni producenci posuszu . Zasiedlają w lecie objawy żeru jesienią. Drwalnik paskowany wykarczak sosnowiec , smolik drągowinowiec i sosnowiec.
Kontrola i prognozow występ foliofagów może być przeprowadzona w różnych stadiach rozwojowych i porach roku.
1) W okresie spoczynku zimowego 2) w okresie przejścia ze ściółki w koronę 3) w okresie rójki 4) w stadium jaja 5) w okresie wyjścia gąsiennic 6) w okresie żerów gąsiennic 7) w okresie przepoczwarczania się gatunków przepoczwarczający się w koronach drzew.
KONTROLA I PROGNOZOWANIE KAMBIO I KSYLOFAGÓW.
Wyróżniamy kontrolę normalną i specjalną występowania szkodników wtórnych, Kontrole te są nastawione na ustalenie liczebności trzech gatunków: cetyniec większy, przypłaszczek granatek, żerdzianka sosnówka.
Kontrola normalna wykonywana jest w połowie marca, połowie czerwca i połowie września obejmując drzewostany potencjalnie zagrożone. Obchód i rejestrowanie szkody .Dowodem obecności tych szkodników jest wydzielanie się posuszu .Powstają szkice zagrożenia drzewostanów na mapie.Szkice te są podstawwą planowania akcji zwalczania szkodników wtórnych za pomocą drzew pułapkowych i usuwania drzew zasiedlonych..
Na cetyńca większego pułapki kontrolne ,a także do zwalczania wykłada się od XII do połowy lutegoW drz-ach słabo zagrożonych wykładamy 1 pułapke na 5-10 ha, w silnie zagr. 3-5 na 1ha. W wyniku stałych obserwacji ustala się datę zasiedlania pułapek ,intensywność zasiedlenia , rozwój szkodnika. Czynności kontrolne są dokonywane 4-5 krotnie ,od początku wgryzania się cetyńca pod korę ąz do czasu okorowania pułapki (ok.5-25 maj)
Dla drwalnika paskowanegonie wykłada się drzew pułapkowych, gdyż zasiedla on wszelki materiał drzewny. Kontrolą obejmuje się surowiec drzewny pozostawiony w lesie lub na składnicach, wywroty, złomy ,drewno opałowe , świeże pniaki wyrobione dr. Okorowane. Kontrolę rozpoczyna się po zejściu pokrywy śnieżnej i prowadzi obserwację co 3 dni do połowy lata, a w czasie rójki i ładnej pogody codziennie. O obecności drwalnika świadczą wysypujące się małe białe trocinkiz małych okrągłych otworów. Glebę bada się na występowanie drwalnika prowadzi się od 1 X do wystąpienia mrozów i śniegu. Dokonuje się tego w miejscuzgromadzenia drewna i surowca drzewnego. Kontrola polega na zebraniu do woreczka na każde 50-100m2 próbki gleby do 10 cm gleby i określeniu liczby występujących tam drwalników.
Dla przypłaszczka granatka i żerdzianki sosnówki kontrolę prowadzi się w czasie bieżącej kontroli sanitarnej drz-ów na podstawie obserwacji drzew zasiedlonych. Można też obserwować ich rozwój na pułapkach wykładanych od końca maja w drz-ach przez nie zagrożonych w ilości 2szt. na 1ha lub 1szt na 100mb. Ściany lasu .Pierwszą serię pułapek wykłada się w początku maja i koruje w końcu VI, II serię wykłada się w połowie czerwca, koruje pod koniec VIII. Czasem wykłada się pułapki III seriiw lipcu i koruje po 6 tyg. DLA żerdzianki I serie pułapek wykłada się tak jak dla przypłaszczka w liczbie 6szt na1haw młodszych drz-ach, w starszych 2szt na 1ha. Są to drzewa nie okrzesane .Korowanie i okrzesanie do 10 VIII. Podstawową metodą zwalczania tych szkodników jest usuwanie drzew zasiedlonych i wywiezienie ich z lasu. Kontrole specjalne przy użyciu kontrolnych drzew pułapkowych (C, P, Ż ),które służą też do zwalczania tych szkodników. Na tych drzewach w wyniku stałych obserwacji ustala się datę zasiedlenia pułapek przez cetyńce intensywność zasiedlania przebieg rozwoju szkodnika. Inne metody to obliczanie opadłej cetyny czy badanie gleby dla drwalnika paskowanego
Zwalczanie foliofagów : środki chemiczne o działaniu kontaktowym przez opylanie, opryskiwanie zamgławianie.
Zwalczanie kambio-ksylofagów : za pomocą pułapek oraz ścinanie i korowanie drzew trocinkowych , drzew opanowanych. Metodą uzupełniająca na cetyńca może być zbiór opadłej cetyny drzewa pułapkowe na cetyńca lub usuwanie drzew trocinkowych, usuwanie drzew zasiedlonych przez przypłaszczka- larwy młodociane lub larwy wyrośnięte. Spośród szkodników So jedynie drwalnik paskowany jest w okresie rójek zwalczany pułapkami feromonowymi.
6. Szkodniki pierwotne świerka (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Szkodniki pierwotne Św - najgroźniejszym szkodnikie Św jest brudnica mniszka. W Sudetach duże szkody spowodowała wskaźnica modrzewianeczka. Chroniczny charakter mają też gradacje osnui świerkowej i zawodnicy świerkowej którym towarzyszą inne rośliniarki. Innymi szkodnikami pierwotnymi są też zwójki oraz mszyce i czerwce wysysające igły oraz uszkadzające pędy i pączki. Najbogatszy kompleks fitofagów występuje w górach a najuboższy w świerczynach nizinnych i mieszanych z udziałem Św poza jego naturalnym zasięgiem. Świerczyny górskie odrózniają się od nizinnych obecnością szeregu gatunków owadów ograniczonych tylko do tej strefy fizjograficznej. Np. na uprawach kluk czarny, na igłach rodzaj opaślica, zawodnica i osnujka. Największe wahania liczebności są w monolitach Św na Lm w reglu dolnym ,w płn- wsch części Polski i tam gdzie znajduje się poza granicami jego naturalnego zasięgu ( tam się szybciej starzeje , łatwo podlega chorobom grzybowym, jest wrażliwy na wiatr i zmiany poziomu wody gruntowej).
Kontrola i prognozowanie foliofagów: brudnica mniszka- zasadniczą metodą jest obserwacja lotu motyli-robi się to w d-st powyżej 20 lat , w lipcu i sierpniu, we wczesnych godzinach rannych-liczy się motyle siedzące na drzewach kontrolnych do 3 m. Na nizinach wyznacza się 3 grupy takich drzew na 20 ha, na wyżynach 1 grupę na 10 ha. Stosuje się również pułapki feromonowe LYMODOR-jedną na 50-100 ha lasu. Kontrola obłożenia pni drzew jajami przeprowadza się na pocz. października w d-st, gdzie letnia kontrola wykazała zwiększoną obecność motyli, na całej długości strzały w d-st świerkowych(po ścięciu drzewa), . Nie stosuje się lepowania jako czynności kontrolnej jak to miało miejsce w d-st. So . W pracach prognostycznych uwzględnia się większą wrażliwość drzewostanów Św ( mniejsze o 25% liczby ostrzegawcze i krytyczne) . Podstawową metodą kontroli osnui świerkowej są jesienne poszukiwania owadów pod ściółką. Kontrolę zawodnicy świerkowej w uprawach i młodnikach ustala się w procencie uszkodzonych tegorocznych igieł na pędach drzew próbnych.
7. Szkodniki wtórne świerka (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
najgroźniejszym szkodnikiem jest kornik drukarz( wykazuje dużą plastyczność ekologiczną objawiającą się szybką reakcją rozrodu w korzystnych warunkach atmosferycznych i przy dostępności pokarmu. Podobną dynamikę liczebności wykazuje kornik zrosłozębny ( w północno - wsch. Polsce).
Inne korniki jak drukarczyk , czterooczak świerkowiec, rytownik pospolity, i ostrozębny, bruzdkowiec wschodni i zachodni , wgryzoń świerkowiec, bielojad olbrzymi stanowią element towarzyszący tym dwum gatunkom. Z innych szkodników wtórnych: ściga lśniąca, matowa , żerdzianka krawiec i smolik harcyński. Gatunki które nie wykazują tendencji gradacyjnych : kurtek mniejszy, żerdzianka szewc, kwietniczek czterokropkowy, smolik świerkowiec . szkodniki techniczne - dość ważne z gospodarczego punktu widzenia są: drwalnik paskowany, rytel pospolity, głaszczyn brodaty oraz trzpienniki.
Kontrola występowania kambio i ksylofagów. Kornik drukarz - pułapki ferromonowe i drzewa pułapkowe. Kornik zrosłozębny wyjątkowo zasiedla drzewa ścięte i stąd jego obserwacja nie jest miarodajna dla prognozy występowania.
Zwalczanie metody chemiczne , pułapki i drzewa trocinkowe, usuwanie drzew opanowanych.
8. Szkodniki pierwotne jodły (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
gradacjami objęte są d-stany w niższych , izolowanych pasmach górskich, drzewostany na krańcach zasięgu oraz na pd. zboczach Karpat i Sudetów. Również góry Świętokrzyskie. Wyłogówka jedlineczka, wskaźnica jedlineczka, wydrążka czerniejeczka, zrostek jodłowy, obiałka pędówka, obiałka korowa.
9. Szkodniki wtórne jodły (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
najgroźniejszym jest jodłowiec krzywozębny a także smolik jodłowiec. Przyczyną osłabienia mogą być szkodniki piewotne jak też wgryzoń jodłowiec którego zimowiska w zdrowych koronach drzew powodują łuszczenie kory i powstawanie rakowatych zgrubień. Występują też jodłowiec kolcozębny, Woroncowa, bruzdkowiec zachodni. Kózkowate mają małe znaczenie- ściga lśniąca i rębacze ( w szyi korzeniowej ) . Sporadycznie widać tycza cieślę i żerdziankę szewc. Charakterystyczny choć rzadki dla Jd. jest tycz jodłowy. Drewno surowiec jodłowy atakowany silnie w lesie jest przez: drwalnika paskowanego, rytla pospolitego, głaszczyna bordatego, trzpienniki - olbrzyma, jodłowego, kruszana czarnego, husarka świerkowca.
Kontrolowanie i prognoza . Zwójki- prognozowanie opiera się na wstępnej,zasadniczej i uzupełniającej kontroli podlegają im drzewostany jodłowe z udziałem Jd ponad 20% , Wstępna połowa czerwca- ocena wzrokowa . Zasadnicza- w przypadku uszkodzeń silnych i średnich ( ustalenie liczby poczwarek wskaźnicy jedlineczki, jaj wyłogówki jedlinecznki lub zimujących stadiów tych owadów.) Liczebność zimujących w koronach zwójek ustala się w lutym pobierając 1m. wyrzynki gałęzi z drzew kontrolnych. Uzupełniająca - w maju - ustalenie liczby rozwijających się pączków jodły zasiedlonych przez zwójki. Kambio i ksylofagi zasada jak przy innych wtórnych. Jodłowiec krzywozębny niechętnie zasiedla drzewa leżące. Zwalczanie: zwójki - preparaty chemiczne, korniki , smolik jodłowiec i inne gatunki towarzyszące- usuwanie drzew zasiedlonych, trocinkowych, i rzadziej pułapkowych. ,
10. Szkodniki modrzewia (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
W uprawach Md najgroźniejszym szkodnikiem jest żywiczaneczka modrzewiówka i krobik modrzewiowiec. Krobik atakuje też starsze osobniki i jest najbardziej rozpowszechnionym foliofagiem. Innymi typowymi foliofagami są: zawodnice, plendosze, przewężyk modrzewiowiec, kosmaczka modrzewiowa, mszyce. Szkodnikami technicznymi są: drwalnik paskowany i trzpiennik olbrzymi. Okolicznościowo atakują: kornik sześciozębny, cetyniec większy i ściga ćmawa.
11. Szkodniki pierwotne dębu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
masowo pojawiająca się zwójka zieloneczka, piędzik przedzimek, piędzik siewierak, brudnica nieparka, kuprówka rudnica. Szkody przez nie wyrządzanie objawiają się głównie na obniżeniu przyrostu wysokości i grubości. Są one proporcjonalne do stopnia uszkodzenia korony i przy żerach zupełnych obniżają przyrost masy do około 40% . W d-stanach młodszych szkody są większe. Istotne znaczenie w uprawie Db mogą mieć w szkółkach szkodniki systemów korzeniowych- pędraki chrabąszczy i drutowce. Sadzonki opanowują rolnice a w młodnikach obok foliofagów opiętek zwężony, zrąbień dębowiec, torzyśniad kasztanówka.
12. Szkodniki wtórne dębu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Żer foliofagów zakłoca stan fizjologiczny drzew tworząc warunki do występowania szkodników wtórnych- szczególnie ogłodka dębowca, opiętków, kózkowatych: paśnika pałączastego, ścigi dębowej, caponia.
Surowiec drzewny nie wywieziony z lasu przed rójką szkodników technicznych jest szybko zasiedlany przez rytla pospolitego, rozwiertka nieparka, rozwiertka większego i mniejszego , saksesena , wyrynnika dębowca, ścigę dębową , rzemlika plamistego, caponia, opiętka, kapturnika dębowca, drwionka okrętowca zasiedlającego suche drzewa.
Kontrola liczebności szkodników: brudnica nieparka-obserwacja rójki motyli. Kuprówka rudnica- liczenie gniazd zimowych oraz analiza ilościowa gąsienic zwójki zieloneczki- określenie stopnia uszkodzenia koron drzew przez gąsienice. Piędzik- obserwacja w okresie rójki.
Zwalczanie- metodą chemiczną przez zraszanie lub zamgławianie d-stanów insektycydami kontaktowymi w okresie żerowania gąsiennic. Szkodniki wtórne- wywożenie z lasu materiału, wycinanie opanowanych, zabezpieczenie czół kłód przez malowanie lub przecieranie , a odpady spalić.
13. Szkodniki topoli (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Trzy gatunki topól rodzimych. Osika, białodrzew, topola szara. Najmniej atrakcyjna jest białodrzew . Najchętniej topola balsamiczna. Pośrednio osika. Szkodniki części nadziemnych. Najbardziej rozpowszechnionymi na młodych topolach szkodnikami z tej grupy są rynnice: osinówka i ceglasta, jątrewka należąca do rodziny stonkowatych oraz rośliniarki: płast północni , piłecznica wierzbówka, jotek wierzbowiec i licznie występujące zmienniki. Spośród motyli w matecznikach i plantacjach występują: nastrosz topolowiec, prządka pierśnica, kuprówka rudnica, kuprówka złotnica, nareżnica zdrojówka, białka wierzbówka , mszyce topolowe.
Kambio i ksylofagi do tej grupy należą najgroźniejsze szkodniki młodych topoli: rzemliki :topolowiec i osinowiec , przeziernik osowiec, trociniarka czerwica, opiętek zielony. Krytoryjek olchowiec i zgrzypik twardokrywka występuje najczęściej w plantacjach topolowych w dolinach rzek i mogą tam wyrządzać duże szkody.
14. Szkodniki wiązu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Na liściach wiązu żeruje niewiele owadów z których część to polifagi jak brudnica nieparka, kuprówka rudnica , piędziki , naliściaki, a część to związane tylko z wiązem: torebnica wiązowa i mszyca wiązowo porzeczkowa oraz naliśicica wiązowa. Ze względu na mały udział wiązu szkodniki liści są mało znaczące. Bardziej groźne są szkodniki wtórne- ogłodki- które przenoszą holenderską chorobę wiązu: ogłodek wiązowiec, ogłodek wielorzędowy i ogłodek karzełek.
15. Szkodniki olchy (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Olcha czarna: piędzik przedzimek, prządka pierśnica , brudnica nieparka, kuprówka rudnica, płast północnik i oszynda leszczynówak są to polofagi. Główne szkodniki olchy to hurmak olchowiec i rynnica olchowa. Żerujące w drewnie polifagi: rozwiertek nieparek, rytel pospolity, trociniarka czerwica, torzyśniak kasztanówka. Typowe szkodniki atakujące strzałki i pędy to: krytoryjek olchowiec i przeziernik olchowiec. Niewywieziony surowiec jest deprecjonowany przez drewnożerne polifagi- plamówki. Olsza szara- te same + pędraki chrabąszcza majowego.
16. Szkodniki jesionu (charakterystyka, kontrola, zwalczanie)
Na liściach żeruje szereg polofagów- majka lekarska i jesik pączkowiec. Torzyśniad kasztanówka- fizjologiczno-techniczny. Jeśniak czarny i jesionowiec pstry- szkodniki techniczne. Jesionowce są pospolitymi szkodnikami wtórnymi jesionów a zwalczanie ich to wycinanie drzew opanowanych i usuwanie z lasu lub korowanie i palenie gałęzi.
Gatunki, charakterystyka, biologia, znaczenie gospodarcze:
1. zwójki
RODZINA ZWÓJKOWATE (Tortricidae) – Motyle o rozpiętości skrzydeł 10-27 mm, młodociane stadia przechodzą rozwój najczęściej w zwiniętych liściach. Część gat. żeruje w pędach, owocach i szyszkach lub korze drzew. Wyróżniają się szerokimi prawie prostokątnymi skrzydłami, składającymi się daszkowato. Przednie skrzydła za nasadą rozszerzone zwykle bogato ubarwione, tylne na ogół szare lub brunatne. Czułki krótkie na ogół nitkowate
Gąsienice bez wydatnego owłosienia, z 8 parami odnóży. Dobrze widoczna tarczka grzbietowa pierwszego segmentu. Przepoczwarczenie w delikatnych oprzędach wewn. lub na zewn. rośliny żywicielskiej. Na segmentach odwłoka poczwarek rzędy ostrych kolców. Należy tu 4500 gat. z czego w Polsce ponad 400.
2. smoliki
SMOLIKI – Rójka od IV do VIII, na osłabionych drzewach, kłodach leżących. Szkodniki drzew iglaste, atakują drzewa osłabione, żerują na łyku, kolebki poczwarkowe wgryzają w drewno. Samice najczęściej składają jaja w okolicach sęków. Larwy rozchodzą się gwiaździście. Szkodnik dobijający.
3. ścigi
ŚCIGI (Tetropium) – ścigi roją się w dni pogodne od początku VI do końca VIII, niekiedy w końcu V, a także w początkach IX. Jaja owalne o wymiarach 1.2x0.3 mm składane są pod łuski korowiny drzew osłabionych stojących lub leżących. Na drzewach stojących rozpoczynają składanie jaj od nabiegów korzeniowych i szyi korzeniowej i następnie kierują się w górę strzały. Rozwój embrionalny trwa 2 tygodnie. Larwy posiadają na IX segmencie odwłoka dwa kolce. Larwy wgryzają się do łyka i tam wyżerają nieregularne chodniki. W miarę wzrostu larwy chodnik coraz bardziej narusza korę i powierzchnię drewna. Brzegi chodnika są szorstkie, a wstosunku do powierzchni drewna skośnie ustawione. Chodniki są szczelnie wypełnione zbitą mieszaniną brunatnej mączki, białych trocinek i wiórków. Osiągają szerokość 20 mm i długość ok. 30 cm. Na jesieni larwy wgryzają się owalnym otworem skośnie w górę drewna na głębokość 2-4 cm, po czym w dół, równolegle do włókien – tworzy się w ten sposób hakowata kolebka, w której po odwróceniu się i utworzeniu zatyczki z włókien larwa zimuje. Wiosną następuje tam przepoczwarczenie, a po 2-3 tyg. Postać dorosła opuszcza kolebkę i przez wygryziony w korze, spłaszczony otwór wydostaje się na zewn. rzadziej kolebka poczwarkowa ma postać gniazda wyłożonego wiórkami i znajduje się pomiędzy korą i drewnem. Generacja jest jednoroczna, a zdarza się ,że część chrząszczy kończy rozwój po 3 m-cach i już z początkiem jesieni przystępuje do rójki i składania jaj. Głównymi wrogami ścig są dzięcioły, pasożytnicze gąsienicznikowate i męczelkowate. Ścigi są szeroko rozpowszechnionymi szkodnikami wtórnymi, fizjologicznymi i technicznymi drewna starszych d-stanów świerkowych. Rzadziej obserwuje się szkody w drągowinach. Żerują także na So, Md, czasem na Jd. Są owadami wymagającymi do swego rozwoju wysokiej wilgotności drewna. Dlatego atakują zarówno drzewa o małym stopniu osłabienia jak i pniaki, złomy i wywroty, szczególnie jeśli te znajdują się w strefie ocienienia. Często występują razem z opieńką i kornikiem drukarzem
4. trzpienniki
RODZINA TRZPIENNIKOWATE (Siricidae) – ciało duże, cylindrycznie wydłużone. Głowa osadzona całą szerokością na przedpleczu, czasem osadzona styliskowato. Czułki nitkowate. Samce mniejsze i na ogół inaczej ubarwione niż samice. U samicy na końcu odwłoka krępy kolec i długie pokładełko. Rójka w ciepłe dni lata i wczesnej jesieni. Samce przebywają w konarach drzew, a samice są widoczne na pniach obumierających drzew, pniakach, ściętych nieokorowanych i korowanych drzewach, gdzie składają jaja. Samica składa kilkaset jaj za pomocą pokładełka w drewnie na głęb. ok. 2 cm umieszczając je pomkilka sztuk razem. Larwy białożółte, o trzech parach niedorozwiniętych nóg tułowiowych, z ostrym kolcem na końcu odwłoka. Odżywiają się zawrtością komórek i grzybnią, którą samica wprowadza wraz z jajem do żerowiska. Ponieważ grzybnia może rozmnażać się bez udziału owadów związku tego nie można uznać za symbiozę. Rozwój larw trwa od 1 do 3 lat, a nawet do 6 lat. Przepoczwarczenie następuje w żerowisku. Żerowisko charakteryzują silnie ubite, drobne trocinki zapełniające kolisty w przekroju chodnik larwalny. Do wrogów trzpienników należą pasożyt z rodziny gąsienicznikowatych oraz zgniot trzpiennikowiec. Trzpiennikowate są groźnymi szkodnikami obniżającymi wartość techniczną drewna, przede wszystim iglastego.
5. rozwiertki
ROZWIERTKI – roją się od końca III do V. Większość samic rozmnaża się dzieworodnie. Zasiedlają świeżo ścięty materiał, złomy, wywały, pniaki, a także drzewa stojące, obumierające, ale wilgotne. Żerują głównie na gatunkach liściastych. Ksylofagi, stwierdzono współżycie larw z grzybami, które rozwijają się w chodnikach lęgowych. Grzybnia ta hodowana jest przez owady na specjalnej pożywce w drewnie. Korytarz drabinkowy. Chrząszcze kończą rozwój jesienią, zimują owady doskonałe
6. rodzaj kornik
(Ips)
Owady małe długość ciała 1-9 mm. Ogólną budową ciała najbardziej zbliżone do ryjkowcowatych, a różnią się brakiem wyraźnie wykształconego ryjka i budową goleni. Ciało korników przystosowane jest do przebywania pod korą drzew lub w drewnie, jest najczęściej walcowato wydłużone, rzadko półkoliste, mniej lub bardziej sklepione. Pow. ciała naga lub pokryta szczecinkami, włoskami a także łuseczkami. Barwa ciała brunatna lub czarna, rzadziej pstra (ciemne i jasne łuseczki). Głowa wyciągnięta w szeroki ryjek i zwykle pochylona ku dołowi. Czułki kolankowate zakończone buławką. Pokrywy najczęściej punktowane, u wielu gat. ostro ścięte, na bokach pokryte ząbkami (u samic słabiej wykształcone lub ich brak) spód odwłoka w profilu poziomy z wyraźnie widocznym ścięciem pokryw jest wyraźne. Larwy białe, lekko łukowato zgięte, beznogie, o brunatnej głowie. Przednia część ciała szersza od końcowej. Poczwarki białe z silnie zaznaczonymi skrzydłami pokrywającymi większą część odwłoka zakończonego z boku dwoma małymi wyrostkami. Korniki występują w Polsce wyłącznie na drzewach (gł. iglastych) i na krzewach. Są szkodnikami atakującymi rośliny osłabione. Rójka w zależności od gat. i warunków atm. odbywa się od końca II do końca VII. Cechą wspólną wszystkich gat. jest wgryzanie się owadów pod korę lub w drewno celem złożenia jaj. Wyróżnia się gatunki mono- i poligamiczne. Korniki należą do najbardziej rozpowszechnionych i groźnych szkodników, szybko reagujących na obecność drzew osłabionych, które odnajdują kierując się bodźcami zapachowymi.
7. boreczniki
PODRODZINA BORECZNIKI (Diprioninae) Rodzina Pilarzowate (Tenthredinidae) – krępa budowa ciała. U samców czułki podwójnie grzebykowate. Postacie dorosłe nie pobierają pokarmu. Roją się zwykle 2 razy w roku, na wiosnę i w lecie. Jaja składane na igłach sosny. Tylko nieliczne gatunki składają jaja na igłach świerka. Samica w celu złożenia jaj nacina igły pokładełkiem. Czasem złoża jaj są przykrywane krzepnącą cieczą. Larwy przeważnie z kolorowymi paskami i plamkami. Larwy żerują gromadnie ogryzając igły (nie tworzą oprzędu). Po zakończeniu żeru larwa tworzy oprzęd na gałązkach albo w glebie i przechodzi w stadium eonimfy. Eonimfa charakteryzuje się prawie całkowitym zanikiem nóg odwłokowych, skurczonym ciałem i pozostawaniem w diapauzie do 3 lat. Stadium pronimfy trwa 3-4 dni, po czym następuje ostatnie linienie i pojawia się poczwarka, która po 2-3 tyg. przeobraża się w postać dorosłą. W podrodzinie Boreczniki wyróżnia się kilka rodzajów (Diprion, Neodiprion, Macrodiprion, Microdiprion, Gilpinia), które w Polskiej terminologii noszą tę samą nazwę rodzajową – borecznik.
8. stonkowate
RODZINA STONKOWATE (Chrysomelidae) – bardzo liczna rodzina, z której ponad 500 gat. występuje w Polsce. Małe lub średniej wielkości. Ciało krępe, wypukłe, spód płaski. Barwa ciała często metaliczna. Czułki nitkowate lub piłkowate, krótkie, z reguły nie dochodzą do połowy długości ciała. Od kózkowatych różnią się m.in. zdolnością do układania czułków na dolnej stronie ciała (kózkowate układają je na górnej powierzchni). Chrząszcze są roślinożerne. Larwy z reguły lancetowato wydłużone, o silnie sklepionej górnej stronie ciała i z dobrze wykształconymi odnóżami bocznymi. Są najczęściej jaskrawo ubarwione, pokryte ciemnymi brodawkami i szczecinkami. Larwy niektórych rodzajów sporządzają z odchodów workowaty oprzęd (konchę). Żerują przeważnie na powierzchni liści, łodyg i korzeni, rzadziej w liściach i owocach, nigdy w drewnie. Stonkowate dzielą się na dwie grupy ekologiczne. Do I grupy należą owady, których postacie dorosłe oraz larwy odżywiają się tym samym rodzajem pokarmu w tych samych warunkach środowiskowych (rynnice, jątrewki, hurmak olchowiec). Do II grupy należą te, których larwy przebywają w innym środowisku i odżywiają się z zasady innym pożywieniem niż postacie dorosłe (zmróżki, wątlik sosnowiec).
9. ryjkowcowate
RODZINA RYJKOWCOWATE (Curculionidae) – Najliczniejsza rodzina chrząszczy (ponad 40 000 gat.), w Polsce ok. 780. Małej i średniej wielkości. Głowa mała schowana pod przedpleczem. Przednia część głowy wydłużona w ryjek, czasem krótki, szeroki, czasem cienki i dłuższy od ciała. U wielu gat. ryjek chowany w bruzdę na przedpiersiu. Czułki kolankowato zgięte, 11-członowe, rzadko mniejsza liczba członów. Dymorfizm płciowy słabo widoczny, najczęściej samce mniejsze i o krótszym ryjku. Larwy beznogie krępe, ceowato zgięte białe lub różowawe. Głowa okrągława lub owalna, skośnie ustawona do osi ciała. Zamiast nóg na tułowiu, a wyjątkowo na odwłoku, znajdują się guzikowate zgrubienia służące do pełzania. Wszystkie ryjkowcowate są roślinożerne. Jaja białe, kuliste lub owalne składane do tkanek różnych organów roślin żywych, rzadziej martwego drewna lub na opadłych liściach. Samica składa jaja za pomocą rzekomego pokładełka, często wygryzionej poprzednio jamki. Przepoczwarczenie następuje w miejscu żerowania lub w glebie w specjalnej kolebce poczwarkowej. Rozwój trwa zwykle rok, rzadziej 2 lata, a postacie dorosłe żyją ok. 3 lat. Gatunki szkodliwe żerują wewn. tkanek roślinnych, nieliczne żyjące w glebie żerują na pow. korzeni. Należy tu bardzo wiele groźnych dla lasu roślinożerców, atakujących zdrowe lub osłabione drzewa. Szkodliwa może być postać dorosła lub larwa lub obie te formy. Szkody polegają na uszkadzaniu miazgi, łyka, kory, drewna, liści, pączków, nasion i korzeni.
10. kornikowate
RODZINA KORNIKOWATE (Scolitidae = Ipidae) – Rodzina obejmująca ok. 6000 gat., z których 106 występuje w Polsce. Owady małe długość ciała 1-9 mm. Ogólną budową ciała najbardziej zbliżone do ryjkowcowatych, a różnią się brakiem wyraźnie wykształconego ryjka i budową goleni. Ciało korników przystosowane jest do przebywania pod korą drzew lub w drewnie, jest najczęściej walcowato wydłużone, rzadko półkoliste, mniej lub bardziej sklepione. Pow. ciała naga lub pokryta szczecinkami, włoskami a także łuseczkami. Barwa ciała brunatna lub czarna, rzadziej pstra (ciemne i jasne łuseczki). Głowa wyciągnięta w szeroki ryjek i zwykle pochylona ku dołowi. Czułki kolankowate zakończone buławką. Pokrywy najczęściej punktowane, u wielu gat. ostro ścięte, na bokach pokryte ząbkami (u samic słabiej wykształcone lub ich brak) spód odwłoka może być w profilu poziomy i wówczas ścięcie pokryw jest wyraźne (podrodzina Ipinae), albo jest stromo podcięty do góry i wtedy właściwego ścięcia na pokrywach nie ma (podrodzina Scoytinae). Larwy białe, lekko łukowato zgięte, beznogie, o brunatnej głowie. Przednia część ciała szersza od końcowej. Poczwarki białe z silnie zaznaczonymi skrzydłami pokrywającymi większą część odwłoka zakończonego z boku dwoma małymi wyrostkami. Korniki występują w Polsce wyłącznie na drzewach (gł. iglastych) i na krzewach. Są szkodnikami atakującymi rośliny osłabione. Rójka w zależności od gat. i warunków atm. odbywa się od końca II do końca VII. Cechą wspólną wszystkich gat. jest wgryzanie się owadów pod korę lub w drewno celem złożenia jaj. Wyróżnia się gatunki mono- i poligamiczne. Korniki należą do najbardziej rozpowszechnionych i groźnych szkodników, szybko reagujących na obecność drzew osłabionych, które odnajdują kierując się bodźcami zapachowymi
11. kózkowate
RODZINA KÓZKOWATE (Cerambycidae) – jedna z liczniejszych rodzin (ponad 27 000 gat.), w Polsce ok. 200. Duże i średniej wielkości, rzadko małe, o ciele wydłużonym cylindrycznym lub spłaszczonym, najczęściej mniej lub bardziej owłosionym. Najbardziej charakterystyczną cechą są 11-, rzadziej 12-członowe, szczeciniaste, nitkowate lub paciorkowate czułki, sięgające na ogół poza połowę długości ciała. Głowa osadzona skośnie lub prostopadle do osi ciała. Na bokach przedplecza nierzadko występują kolcce lub wzgórki. Pokrywy długie, bardzo rzadko jak u kurtka, skrócone. Roślinożerne. Ich larwy żyją w tkankach roślin. Na drzewach żerują między korą i drewnem lub w drewnie. Owady dorosłe także odżywiają się fragmentami roślin. Larwy kózkowatych są białawe lub żółtawe, walcowato wydłużone, lekko grzbieto-brzusznie spłaszczone. Przedtułów najszerszy, przedplecze zesklerotyzowane. Na sternitach i tergitach odwłoka znajdują się poduszkowate zgrubienia służące do poruszania się larw w żerowiskach. Wyróżnia się 4 typy larw: 1. Kózki – szerokość głowy większa od jej długości; nogi z nielicznymi wyjątkami występują.
2. Dyląże –szerokość głowy nieznacznie większa od jej długości; nogi wyraźne.
3. Zmorszniki – puszka głowowa szeroka, obie jej części rozdzielone na całej długości; nogi wyraźne. 4. Zgrzypiki- puszka głowowa wydłużona, a jej długość jest większa od szerokości; nóg brak. Kózkowate są groźnymi szkodnikami lasu, atakują drzewa osłabione, rzadziej zdrowe, powodując ich zamieranie i obniżanie wartości technicznej drewna.
Dział C
1. Zasady systematyki owadów.
Systematyka i taksonomia owadów zajmuje się ich klasyfikacją, wykorzystując podobieństwo budowy gat. i innych jednostek systematycznych (taksonów). Podstawową jednostką taksonomiczną jest gat. W biologicznym pojęciu zakłada się , że gat. Składają się z populacji , których istota polega na wewnętrznej łączności genetycznej. Łączność tą zapewnia ukształtowany program genetyczny, którym obdarzone są wszystkie osobniki gat. At. Stanowi zamkniętą pulę genetyczną .Utrwalenie właściwości (indywidualności) gat. Zależy od wielu cech: -stosunek płci, -troska o potomstwo, -możliwość tworzenia różnorodnych skupień, -dojrzewanie płciowe, -wspólny rytm życiowy. W taksonomii najwyżej ceni się cechy morfologiczne, gdyż są one najłatwiejsze do opisania i identyfikacji. Istnieją też różnice w innych cechach (fizjologicznych, cytologicznych, bio-chem.) które nierzadko przy rozpoznaniu wyprzedzają cechy morfologiczne. Dalszą cechą gat. jest występowanie form wewnątrzgatunkowych takich jak: -podgatunek (zbiór fenotypowo podobnych populacji gat., które zamieszkują część zasięgu geograficznego i różnią się taksonomicznie od innych populacji tego gat.) -ekotyp (rasa ekologiczna powstająca w wyniku przystosowania się do swoistych warunków środowiska). Wykaz nazw taksonów od najwyższej: gromada, podgromada, oddział, nadrząd, rząd, podrząd, nadrodzina, rodzina, podrodzina, plemię, rodzaj, podrodzaj, gat., podgat, .
2. Segmentacja ciała.
Segmentacja ciała owadów rozpoczyna się w czasie rozwoju zarodkowego serią poprzecznych podziałów paska zarodkowego tworzy się wówczas 21 segmentów z których pierwszy (głowowy) nosi nazwę AKRON`u a ostatni TELSON`u. Na pozostałych19-u segmentach widoczne są wzgórki będące zawiązkami kończyn. W dalszym przebiegu rozwoju zarodkowego zaczyna się różnicowanie ciała. Najpierw następuje uwydatnienie się przysadek tułowiowych i głowowych, zanik przysadek odwłokowych ( z wyjątkiem cerci), później ciało dzieli się na 3 oddziały -głowę tułów i odwłok. Kolejność rozczłonkowania się poszczególnych oddziałów ciała i pojawienia się odnóży u różnych grup systematycznych owadów może przebiegać nieco odmiennie. Wyróżnia się w związku z tym 3 stadia rozwojowe zarodka: -protpopdialne (gdy zarodki kończyn występują na głowie i tułowiu a odwłok jest nie członowany) oligopodialne (gdy także odwłok jest członowany) polipodialne (gdy całe ciało jest członowane a na każdym segmencie (z wyjątkiem pierwszego i ostatniego) powstaje para zawiązków kończyn.
3. Budowa skóry, jej skład chemiczny.
Skóra owadów okrywa ich segmentowane ciało izolując a jednocześnie łącząc poprzez receptory systemu nerwowego organy wewnętrzne ze środowiskiem. Charakterystyczną cechą skóry jest jej wielowarstwowość. Wyróżnia się dwie warstwy: wewnętrzną (naskórek) i zewnętrzną (oskórek). Ponadto w skład skóry wchodzi bardzo cienka błona podstawowa położona pod oskórkiem będąca w zasadzie jego częścią. Naskórek jest żywym składnikiem skóry, zbudowany jest z jednej warstwy sześciennych lub cylindrycznych komórek których granice zanikają u owadów dorosłych. Oskórek składa się z dwu warstw: wewnętrznej (protikula) -stosunkowo grubej, zawierającej chitynę, dwie podwarstwy (endokutikula -wewnętrzna) i (exokutikula -zewnętrzna) powierzchniowej (epikutikula) nie wykazującej obecności chityny. Oskórek zawdzięcza swą twardość procesom sklerotyzacji zachodzącym w exokutikuli, gdzie tworzy się sklerotyna, a swą elastyczność obecności chityny. W oskórku owadów udział chityny waha się od 14 do 60%i na ogół nie jest mniejszy od 30`u, białek jest od 34,4 - 93,7%, woda 9.5-79%. Oskórek powierzchniowy jest pozbawiony chityny i przypuszczalnie jest produktem działania gruczołów skóry.
Wytworami skóry są: 1.wyrostki nieruchome wytworzone z fałdów skóry w formie rogów(rohatyniec), grzebieni (kózkowate ) 2. włosy ruchome -na ogół jednokomórkowe wyrostki wytwarzane przez komórki naskórka. 3.łuski (motyle, komary) 4. gruczoły (wonne, odstraszające, woskowe, żywiczne, smarowe...)
4. Głowa.
Głowa owadów skupia różne narządy zmysłów i narządy służące do przyjmowania pokarmu. Powstaje ze zrośnięcia się 6 segmentów zarodkowych (akron, segment czułkowy, wstawkowy, żuwaczkowy, żuchwowy, dolnowargowy).Pierwotnie połączenia między tymi segmentami zanikają zupełnie, z wyjątkiem szwu między segmentem żuchwowym a dolnowargowym. Głowa ma kształt puszki o różnych kształtach (kulista, gruszkowata,..) W stosunku do osi ciała może być ustawiona w 3 położeniach: równoległe ,prostopadłe, skośnotylne. Jest z reguły najmniejszym oddziałem ciała(z wyjątkiem np.: mrówek) Topografię głowy wyznacza położenie oczu, czułków, narządów gębowych oraz szwów. Oczy znajdują się zwykle na bocznej stronie głowy. Na górnej stronie głowy znajduje się para czułków. Czułki są organem: zmysłu, węchu i dotyku. Wyróżnia się różne typy czułków: szczeciniaste, nitkowate, perełkowate, jedno lub dwustronnie piłkowane, grzebykowate, szczotkowate, wrzecionowate,... Narządy gębowe otaczają otwór gębowy. Typy narządów gębowych: gryzący, liżąco - gryzący, ssący, kłująco - ssący, liżąco ssący. Na głowie znajdują się także narządy wzroku. Są to parzyste oczy złożone umieszczone na bocznej stronie głowy, oraz przyoczka występujące na ciemieniu 1-3 (4).
5. Tułów, nogi, skrzydła.
Tułów zbudowany jest z 3 segmentów (przed-, śród-, zatułowia). Między tymi segmentami znajdują się połączenia stawowe o wtórnym charakterze zapewniające ruchliwość segmentów względem siebie. U wszystkich prawie owadów tułów ma wyraźną granicę z odwłokiem (oprócz niektórych owadziarek i żądłówek). Na tułowiu zlokalizowane są narządy ruchu -nogi i skrzydła. Na brzusznej stronie każdego segmentu tułowia występuje jedna para nóg. Nogi umieszczone są między sternitami i płytkami bocznymi. Skrzydła umieszczone są na grzbietowej stronie 2 i 3-go segmentu między płytkami bocznymi i tergitami. Typy nóg: bieżne, skoczne, pływne, grzebne, chwytne, czepne. Budowa nogi: biodro połączone z tułowiem krętarz, udo, goleń, stopa(pazurki i podeszwa).Skrzydła są boczna płaską zeskleretyzowaną wypukliną ściany ciała przytwierdzoną ruchomo za pomocą błon i płytek stawowych. U typowych latających owadów(motyle, muchówki) formowanie skrzydła dokonuje się w momencie pojawienia się postaci dorosłej. Skrzydła pokryte są żyłkami, kształt i struktura są charakterystyczne dla poszczególnych rzędów owadów
6. Budowa i funkcjonowanie oczu.
Narządami wzroku są: oczy pojedyncze = przyoczka {ich unerwienie prowadzi do środkowej części mózgu} oraz parzyste oczy złożone (zasadniczy organ wzroku, ich unerwienie prowadzi do płatów wzrokowych) złożone z ogromnej liczby (100-28tys.) ommatidiów (elementarnych oczek działających niezależnie od siebie) każde z nich składa się z: aparatu dioptrycznego, stożka krystalicznego, aparatu receptorycznego, aparatu izolacji pigmentowej. Jest otoczone wianuszkiem pigmentu przez co odbiera tylko część obrazu których suma widoczna jest na siatkówce -co daje duże pole widzenia. U owadów występują dwa typy oczu złożonych: apozycyjny(dzienne) superpozycyjny (nocne), dwa rodzaje przyoczek: grzbietowe(błonkówki, ważki, jętki) i boczne (larwy owadów o przeobrażeniu zupełnym).
7. Budowa i funkcjonowanie układu nerwowego.
Elementarnymi jednostkami układu są neurony (kom. nerwowa). Neuron składa się z jądra, rozgałęziających się wypustek plazmatycznych: aksonów (-przewodzących bodźce) i dendrytów (pełniących rolę kontaktu z innymi neuronami i stanowiących zakończenie aksonów). Przewodzenie bodźców jest procesem elektrochem. Neurony najczęściej nie występują pojedynczo lecz łączą się ze sobą tworząc zwoje nerwowe symetrycznie rozmieszczone wzdłuż osi ciała. W związku tym wyróżnia się 3 układy nerwowe:1.Centralny układ nerwowy (zwój nadprzełykowy = mózg, łańcuch brzuszny) W każdym segmencie ciała kom. nerwowe są skupione w parzystych ganglionach połączonych między sobą podłużnymi i poprzecznymi pniami nerwowymi. Mózg położony nad przełykiem zbudowany z 3par zwojów głównych jest najbardziej złożonym odcinkiem układu nerwowego i stanowi główny ośrodek koordynacyjny czynnej działalności owadów.2.Obwodowy układ nerwowy składa się z nerwów odchodzących od centralnego układu nerwowego oraz ich rozgałęzień. Nerwy odbiegające od mózgu obsługują :oczy, przyoczka, czułki. Nerwy odchodzące od węzła podprzełykowego unerwiają części gębowe( z wyjątkiem górnej wargi), gruczoły ślinowe. Nerwy odbiegające od zwojów tułowiowych powodują ruchy odnóży i skrzydeł.Nerwy połączone ze zwojami odwłokowymi koordynują m.in. pracę narządów rozrodczych.
8. Budowa i funkcjonowanie układu krwionośnego.
U owadów typu otwartego słabo rozwinięty. Centralnym organem układu krwionośnego jest serce położone na grzbietowej stronie odwłoka w tzw. osierdziu. Serce ma postać pulsującej cewki przegrodzonej zastawkami na kilka komór i wyposażonej w otwory zwane ostiami. Przednia komora serca jest wydłużona w cienką aortę biegnącą przez tułów i doprowadzającą krew do głowy. Aorta nie posiada ostiów. Tylna komora serca jest ślepo zakończona. Skurcz komór następuje od tyłu do przodu na skutek czego krew jest wypchnięta z serca. Są 3 zatoki jamy ciała oddzielone przeponami: okołosercowa, przewodu pokarmowego, narządów rozrodczych (okołotrzewiowa, okołonerwowa -pnia nerwowego). Między sercem a przewodem pokarmowym znajduje się przepona grzbietowa, między przewodem pokarmowym a układem nerwowym przepona brzuszna. W przeponach znajdują się liczne otwory którymi pod wpływem ruchu przepon krew przedostaje się z powrotem do osierdzia, skąd przez ostia do serca. Poza tym u podstawy i wewnątrz różnych przysadek ciała(czułki, nogi, skrzydła) znajdują się lokalne narządy pulsujące
9. Budowa i funkcjonowanie układu rozrodczego.
Elementy: gruczoł rozrodczy {produkcja plemników u samców i jaj u samic} gonodukty {przewody wyprowadzające kom. rozrodcze na zewnątrz}-elementy te są parzyste a w odwłoku umieszczone są symetrycznie po obu stronach przewodu pokarmowego. U samic prócz tego są jeszcze wydłużone rureczki jajnikowe tworząc parzyste jajniki produkujące jaja. Wyróżniamy 3 typy rureczek jajnikowych: -panoistyczny, -politroficzny, -telotroficzny. Z rurek jajnikowych jaja przesuwają się do jajowodów a dalej przez otwór płciowy do nieparzystej komory płciowej gdzie następuje ich zapłodnienie plemnikami przechowywanymi w ciele samicy w zbiorniku nasiennym. Pochwa kończy się na zewnątrz otworem kopulacyjnym. Prącie samca wprowadzanie jest do torebki zbiorczej. Składanie jaj może odbywać się za pomocą pokładełek rzeczywistych (szarańczaki, pluskwiaki, wielbłądki, błonkoskrzydłe) lub rzekomych (chrząszcze, motyle)
U samców narządy rozrodcze składają się z parzystych gruczołów rozrodczych: jąder i dróg płciowych. Plemniki składają się z główki szyjki i wici. Przechodzą z jąder do parzystych nasieniowodów które następnie łączą się w nieparzysty przewód wytryskowy zakończony aparatem kopulacyjnym(prącie, fallobaza, paramery). Do kopulacji u niektórych owadów dochodzi raz w życiu a u innych jest powtarzana wielokrotnie(korniki, stonki). Istnieją wyjątki od rozdzielnopłciowości,(bleskotki- Krusz Leśny) współżycia płciowego(część larwy muchówek), jajorodności (mszyce, bleskotki)
10. Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego.
Składa się z: licznych drzewkowato rozgałęzionych rurek-tchawek, będących wpukleniem skóry (owady lądowe), skrzeli(owady wodne) Tchawki zaczynają się na powierzchni ciała przetchlinkami a kończą kapilarami. Od przetchlinek odbiegają poprzeczne pnie tchawkowe. Każda przetchlinka zaopatrzona jest w aparat filtracyjny i zamykający który chroni tchawki przed zanieczyszczeniami i reguluje wymianę gazów. Przetchlinki umieszczone są na bokach ciała przeważnie na 8 początkowych segmentach odwłoka ,śród- i zatułowia. Na jednym segmencie ciała może być tylko jedna para przetchlinek. Wprowadzanie i wyprowadzanie gazów z systemu tchawkowego dokonują owady dzięki skurczom i rozkurczom odwłoka, regulowanym mięśniami i układem nerwowym(owady o większych wymiarach ciała, wymiana gazów zachodzi w czasie chodzenia i latania) Główną przyczyną wymiany gazów jest jednak ich dyfuzja.(owady małe formy nieruchome).
11. Budowa i funkcjonowanie układu wydalniczego.
Narządy wydalnicze mają za zadanie wydalanie z organizmu substancji zbędnych lub szkodliwych pozostałych po przemianie materii lub ich magazynowanie w specjalnych komórkach. Cewki Malpighiego spełniają podobną rolę jak u kręgowców nerki, mają postać długich rurek kończących się z jednej strony ślepo w jamie ciała a z drugiej dochodzą do przewodu pokarmowego najczęściej na granicy jelita środkowego i tylnego. Niekiedy wolne końce cewek mają dodatkowe połączenia z jelitem. Wydalają one pozostałe w plazmie swych kom. tzw. ziarna wydalnicze których głównym składnikiem jest kwas moczowy. Ponadto wydalane są CaC03 amoniak, sole amonowe, kw. salicylowy, proteiny, i inne subst. Dodatkowo cewki mogą wydalać ważne dla życia owadów substancje wapienne, przędne, nawet enzymy trawienne. Ciała tłuszczowe ich głównym zadaniem jest gromadzenie zapasowych subst. odżywczych. Zgromadzone są one w warstwie ściennej i trzewiowej zbudowane z dużych kom. trofocytów w których tłuszcz gromadzi się w postaci kropel. Nefrycyty = kom. osierdziowe oczyszczają krew z niektórych produktów przemiany materii. Najczęściej znajdują się wokół serca.
12. Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego.
Układ pokarmowy zaczyna się od narządów gębowych {pobieranie pokarmu}, otworu gębowego, jelita przedniego (można tu wyróżnić: gardziel {połykanie zmieszanego ze śliną produkowaną przez gruczoły ślinowe pokarmu doprowadzonego z otworu gębowego} ,przełyk , wole{dalsze mieszanie pokarmu ze śliną, wstępne trawienie}, przedżołądek{rozdrobnienie i filtrowanie pokarmu}, zastawka kardialna, jelito środkowe {wydzielanie soków trawiennych, wchłanianie produktów trawienia, wydzielanie błony perytroficznej która chroni nabłonek przed uszkodzeniem przez cząstki pokarmu}, zastawka pyloryczna{zapobieganie cofaniu się pokarmu do jelita środkowego}, cewki Malpighiego {wydalanie, wytwarzanie enzymów trawiennych, wchłanianie wody, wytwarzanie materiału do budowy kokonu}, Jelito tylne składa się z (jelito cienkie{wchłanianie wody z pokarmu i wprowadzanie jej do organizmu za pomocą gruczołów rektalnych}, jelito proste{formowanie odchodów}), otwór odbytowy{wydalanie odchodów}.
13. Rozwój i metamorfoza.
Rozwój osobniczy owadów jest stadialny. Szczególną jego cechą jest sposób przechodzenia od stadiom młodocianego (larwalnego) do stadium postaci dorosłej , czyli przeobrażenie -metamorfoza. Uproszczony podział typów metamorfozy wyróżnia przeobrażenie niezupełne (heterometabolia -brak stadium poczwarki), przeobrażenie zupełne (holometabolia -stadium poczwarki jest biologicznie niezbędne). Przeobrażenie niezupełnie może przebiegać wg. 3-ech schematów:
1.Epimetaboli -owady bezskrzydłe, bez rzeczywistego przeobrażenia, owad po opuszczeniu jaja jest miniaturą owada dorosłego i prowadzi identyczny tryb życia, rozwój związany jest z procesami lnienia.
2 Heterometabolia rzeczywista -wzrost larwy(podobnej do imago choć mniejszej i o nie rozwiniętych skrzydłach) polega na stopniowym dorastaniu, pojawianiu się zalążków skrzydeł i ich skokowym rozwoju po każdym linieniu oraz stopniowym osiąganiu dojrzałości płciowej np.: karaczany, pluskwiaki różnoskrzydłe.
3. Neometabolia brak zawiązków skrzydeł u młodocianych larw podobnych poza tym do postaci dorosłej(niektóre pluskwiaki różnoskrzydłe). Owady o przeobrażeniu niezupełnym opuszczają jaja po zakończeniu rozwoju embrionalnego. Owady o przeobrażeniu zupełnym jako larwy proto-, oligo- lub polipodialne. Występujące tu później stadium poczwarki odpowiada kolejnemu stadiu larwalnemu owadów o przeobrażeniu niezupełnym. Szczególną formą przeobrażenia zupełnego jest nadprzeobrażenie (hipermetamorfoza) -w rozwoju owadów całkowicie różnych pod względem rozwoju i zachowania występuje 3 typy larw podzielonych między II a III typem nibypoczwarki po czym następuje stadium poczwarki(niektóre kusakowate, chrząszcze z rodziny olejnicowatych).
14. Odżywianie się owadów.
Odżywiające się drewnem = ksylofagi: 1.wykorzystujące błonnik jako pokarm, rozkład błonnika następuje za pomocą enzymów (większość kózek) lub pośredni przy udziale organizmów symbiotycznych np.: bakterii, pierwotniaków, grzybów w specjalnych wyrostkach 2.odżywiające się cukrami skrobią i białkiem podczas gdy błonnik nie jest wykorzystywany lub w nieznacznym stopniu(rzemliki) 3. ksylofagi których larwy i imago odżywiają się wyłącznie strzępkami hodowanych w gnieździe lub żerowisku grzybów ektosymbiotycznych, podczas gdy drewno nie jest bezpośrednio spożywane. W zależności od rodzaju pobieranego pokarmu wyróżnia się wśród owadów: fitofagi (odżywiające się żywymi roślinami) zoofagi (zwierzętami), saprofagi (szczątkami roślin) nekrofagi (martwe zwierzęta), koprofagi(odchody). Podział ze względu na specjalizację pokarmową: -monofagi(jeden rodzaj pokarmu) -oligofagi(spokrewnione pod względem systematycznym roślinami lub zwierzętami) -polifagi, -pantofagi(pokarm rośl. zwierz. martwy i żywy).
15. Budowa larw i poczwarek.
Typy larw holometabolicznych: oligopodialne o dobrze rozwiniętej puszcze głowowej i 3 parach nóg tułowiowych. polipodialne - tak jak u oli.. + 2-5(motyle) lub 6,7,8 nóg odwłokowych(rośliniarki), apodialne = beznogie -o dość dobrze wykształconej puszcze głowowej (liczne błonkówki). Larwy: mają gryzące narządy gębowe b. krótkie czułki, brak skrzydeł. Poczwarka: wolna przysadki ciała(nogi, czułki, skrzyła, narządy gębowe) są dobrze widoczne nie są do niego przyrośnięte. zamknięta przysadki ciała są ukryte w jednolitej twardej osłonie zewnętrznej czyli zrośniętej z ciałem, dosyć dobrze rozróżnialne na powierzchni poczwarki. Poczwarki są nieruchome i nie pobierają pokarmu. U motyli (typ zamknięty), większości błonkówek (typ wolny) zabezpieczeniem jest budowa kokonu lub oprzędu.
16. Budowa jaja i rozwój embrionalny.
Jajo jest wypełnione siateczkowatą cytoplazmą zawierającą jądro z żółtkiem przykrytym osłoną żółtkową. Żółtko jest pokarmem rozwijającej się larwy. Chorion stanowi zewnętrzną okrywę jaja i decyduje o jego wyglądzie jest b. odporny na insektycydy. Bezpośrednio pod chorionem znajduje się oskórek serozowy. Po zapłodnieniu jaja powstaje zygota inicjująca rozwój embrionalny. Rozwój zarodka zaczyna się od okresu bruzdkowania. Warstwa komórek schodząca pod pow. zarodka stanowi dolny listek zarodkowy tj. zaczątek endodermy i mezodermy. Elementy pozostające na powierzchni tworzą ektodermę która bierze udział w kształtowaniu pokryw ciała i kończyn tworzy dwa wpuklenia: zawiązek jelita przedniego i tylnego. Z endodermy powstają też cewki Malpighiego, układ oddechowy, nerwowy, narządy zmysłu. Z mezodermy: wiele narządów wewnętrznych, muskulatura, gruczoły płciowe. Po rozczłonowaniu paska zarodkowego na segmenty tworzą się na ich bokach parzyste wzgórki które są zawiązkami kończyn. W rozwoju zarodka wyróżnia się stadia: protopodialne (kiedy zarodek ma kończyny głowowe i tułowiowe, ale odwłok jest nie członowany) oligopodialne( gdy zachowuje się taka sama liczba przysadek jak w stadium protopodialnym, ale odwłok ulega rozczłonowaniu i powstaje układ oddechowy). polipodialne (kiedy na segmentach rozczłonowanego odwłoka powstaje para zawiązków kończyn).
17. Charakterystyka pluskwiaków różnoskrzydłych.
Znanych ponad 40tyś. gat. w PL kilkaset. narządy gębowe: kłująco ssące 3-4 członowa kłujka, czułki 4-5 członowe, skrzydła z reguły 2 pary składane płasko pierwsza skórzasta, lub brak skrzydeł. przedplecze: silnie rozwinięte, między nasadą skrzydeł charakterystyczna duża klinowata tarczka. U większości gat. gruczoły zapachowe, przeobrażenie: heterometabola rzeczywista. Biologia i rozwój: b. zróżnicowane większość gat. to owady lądowe. Żyją na roślinach, pod korą, w glebie. Rodziny gat. tylko leśne: rozwałkowate, zwieńcowate, tarczówkowate, kowalowate.
18. Charakterystyka pluskwiaków równoskrzydłych.
Około 42tys.gat bardzo różniących się kształtem ciała. nieruchliwa, narządy gębowe: kłująco ssące wydłużone 2-3 członową kłujkę, skrzydła(o ile są) składają się daszkowato, obie pary podobnie zbudowanie, brak gruczołów zapachowych, są za to gruczoły woskowe lub żywiczne. Przeobrażenie heterometabola rzeczywista lub neometabola. Nadrodziny: -mszyce, -czerwce, -cykady.
19. Charakterystyka szarańczaków.
Owady duże o wydłużonym ciele, przeważnie roślinożerne, ortognatyczna z dużymi oczami oraz 3-ma przyczółkami, narządy gębowe gryzące, tylne nogi skoczne wydłużone, skrzydła: I para skórzasta występują formy o skróconych skrzydłach, Narządy słuchowe umieszczone na goleniach nóg skocznych i I segmencie odwłoka. Heterometabola rzeczywistej, 4-6 linień, jaja składane do gleby. Nadrodziny: pasikonikowate, świerszczowate
20. Charakterystyka sieciarek.
4tys. gat. owadów różnej wielkości, prawie wszystkie drapieżne(głównie w stadium larwy) prognatyczna, czułki: nitkowate, przedtułów: duży, ruchomy, skrzydła przezroczyste b. gęsto użyłkowane składane dachówkowato lub płasko, jaja niekiedy na trzonkach składane w miejscach żerowania ofiar, żuwaczki larw cęgowate do wysysania zdobyczy, larwy nie wydalają ekskrementów dopiero w stadium imago. Poczwarka typu wolnego z reguły w oprzędach. Rodziny: bielotkowate, złotookowate, życiorkowate, mrówkolwowate,
21. Charakterystyka chrząszczy.
Ponad 350tys. gat. w PL ok. 70tys. silnie stwardniała pokrywa ciała, różno ubarwiona i przeważnie bogato urzeźbiona, prognatyczna, narządy gębowe typu gryzącego, czułki najwyżej 10-11członowe, nitkowate, szczeciniaste, paciorkowate, piłkowate, grzebykowate, wachlażykowate, buławkowate, kolankowato złamane.oczy: złożone dobrze rozwinięte przyoczka rzadko, bdb wyodrębnione przedtułowie luźno połączone z śródtułowiem, skrzydła: I para skórzaste, możliwa znaczna redukcja, nogi: bieżne(grzebne, pławne) stopy:3-5 członowe, odwłok: 6-10segmentów. Są jajorodne, rozmnażanie rzadko partenogenicznie, przeobrażenie: Holometabola, czasem nadprzeobrażenie, larwy: oligopodialne, poczwarka: wolna,
20 a podrząd chrząszcze drapieżne (stopy: 5członowe) Rodziny: trzyszczowate, biegaczowate 20tyś. gat. w PL 500,
20 b podrząd chrząszcze wielożerne (stopy: 3-5 członowe ok. 100 rodzin,) omarlicowate, kusakowate, gnilnikowate, jelonkowate, żukowate, biedronkowate, bogatkowate, sprężykowate, omomiłkowate, drwionkowate, przekraskowate, kołatkowate, oleicowate, sniadkowate, czarnuchowate, kózkowate, stonkowate, podryjkowcowate, ryjkowcowate, kornikowate,
22. Charakterystyka błonkoskrzydłych.
150tys. gat. w PL 12tys. b. zróżnicowane morfologicznie i biologicznie, wysoka specjalizacja silnie rozwiniętego układu nerwowego, ruchoma przeważnie z 3-ma przyoczkami czułki różnego kształtu często nitkowate lub kolankowato złamane, pierzaste, inne, W związku z odżywaniem występują 2 typy narządów gębowych: gryzący(rośliniarki, gąsieniczniki, bleskotki, męczelkowate), gryząco-ssący(wielorządłówki, pszczoły, trzmiele), nogi bieżne z 1 lub 2-ma krętarzami, skrzydła błoniaste, przezroczyste, w czasie lotu obie pary złączone, odwłok 8-segmentowy, stylikowany lub siedzący, na końcu odwłoka samicy znajduje się pokładełko lub jego obronna modyfikacja -żądło, larwy pasożytnicze beznogie, poczwarka: wolna z zaznaczonymi żuwaczkami, Podrzędy: Rośliniarki, Żądłówki,
22a.podrządrośliniarkirodziny:niesnujowate,pilarzowate,(podrodzina boreczniki),trzpiennikowate,
22b.podrząd owadziarki
Nadrodzina:bleskotki,(rodziny:kruszynkowate,rodzina:gąsienicznikowate, męczelkowate, Nadrodzina: Galasówki
22c.podrząd: Żądłówki (osowate, mrówkowate)
23. Charakterystyka motyli.
Najliczniejszy, najlepiej poznany ok. 130tys. gat. w PL 3tys. gat. stosunkowo jednolity plan budowy ,ogromne bogactwo kolorów, narządy gębowe- typu ssącego z ssawką, gryzącego, nie wykształcone. Gąsienice wyróżniają się: w różnym stopniu owłosieniem nogami odwłokowymi na III - VI , IX segmencie. Łącznie mają 8 par odnóży (miernikowce 5) .Poczwarka typu zamkniętego niekiedy umieszczona w oprzędzie . Podrząd : Jarzemkowce.Rodz: Pochwikowate,Skośnikowate,Przeziernikowate, Zwójkowate, Trociniarkowate, Barczatkowate, Zawisakowate, Miernikowce, Sówkowate, Brudnicowate, Podrząd: Pałkorożne, Rodz: Bielinkowate, Rusałkowate.
24. Charakterystyka muchówek.
Tylko jedna para błoniastych skrzydeł( druga może być widoczna w postaci kikutowatych tworów -przezmianek)
kulista połączona stylikowato z tułowiem, ruchliwa z licznymi szczecinkami,czułki: 3-członowe kolbkowate(podrząd krótkoczułkie), wieloczłonowe np.:szczotkowate(podrząd długoczułkie), nażądy gębowe: liżąco ssące, lub kłująco ssące, oczy: duże, przyoczek brak(lub 2-3), najlepiej rozwinięty w tułowiu śródtułów, odwłok 4-10 segmentowy, u samic przeważnie występuje pokładełko rzekome, larwa: bez członowatych nóg tułowiowych. 3 typy poczwarek:wolna, zamknięta, wolna zamknięta w bryłce(muchówki właściwe), różne sposoby rozmnażania: żyworództwo, hermafrodytyzm, pedogeneza, różny tryb życia (roślinożerne, drapieżne, pasożyty,saprofagi, nekrofagi, fungofagi, koprofagi) W leśnictwie ważne muchówki pasożytnicze, regulujące liczebnść szkodliwych owadów, 3-y podrzędy: długoczułkie, krótkoczółkie, łękoryse.
25. Metody zwalczania owadów.
Dzielą się na:
I fizykochemiczne -najstarsza metoda wymagająca znacznego nakładu pracy ręcznej. Zwalczanie szkodników, ochrona drzew i d-nów może być wykonane przez
1. stosowanie przeszkód zagradzających szkodnikom dostęp do miejsc żerowania(szkółek, upraw, koron drzw)
2. zbieranie żerujących owadów szkodliwych,
3. . wyłapywanie owadów szkodliwych poszukujących żeru lub miejsc do złożenia jaj. Złapane owady są niszczone różnymi metodami (mech. chem. fizycznymi)
II) fizyczne wykorzystuje się energię promieniowania, ultradzwięki, energię elektryczną. Zaletą tej metody jest: wysoka selektywność stosunku do określonego gat. szkodnika. Wadą: wysokie koszty i ograniczona możliwość stosowania
III chemiczne. Wykorzystuję się tu: insektycydy (trucizna+nośnik-składnik obojętny) mogą one oddziaływac toksycznie na organizm owadów przez przewód pokarmowy (insektycydy żołądkowe), układ nerwowy(insekt. kontaktowe),układ tchwakowy (insekt. oddechowe). Wiele insektycydów wykazuje działanie kombinowane porażając różne układy.
IV) biologiczne:
1.met. mikrobiologiczna obejmuje zabiegi zwalczania szkodliwych owadów przez zastosowanie mikroorganizmów (wirusów, bakterii, grzybów, pierwotniaków, nicieni). Technika tych zabiegów zwana sztuczną epizocją polega na wprowadzeniu do zagęszczonej populacji szkodnika ogromnej ilości mikroorganizmów.
2. mezobiologiczna: polega na wykożystywaniu do zwalczania szkodliwych owadów leśnych owadów pasożytniczych i drapieżnych. które są wprowadzane na obszary zagrożone przez fitofagi znajdujące się w stadium gradacji. Introdukcja może opierać się na gat. miejscowych entomofagów i nosi wtedy nazwę introdukcji wewnątrzareowej lub gat. z innych obszarów geograficznych introdukcja pozaareowa.
3. met. ogniskowo-kompleksowa. W skład zabiegów tej met. wchodzą działania zmierzające do poprawy procesów fizjologicznych wzrostu drzew, d-nów, oraz zwiększenia różnorodności biologicznej w ogniskach gradacyjnych foliofagów So. Pierwsza gr. zabiegów obejmuje zabiegi nawożeniowe, staranne pielęgnowanie d-nów, czynności profilaktyczne wobec szkodliwych fitofagów. Drugą gr. środków są zabiegi met. biologicznej związaną z koncentracją entomofagów, zwłaszcza tych które są zdolne do znoszenia gwałtownych zmian zagęszczenia ich ofiar i żywicieli(mrówki, pająki, ptaki, nietoperze)
26. Owady drapieżne.
Gatunki odżywiające się wyłącznie pokarmem zwierzęcym określa się jako euzofagi , pokarm mieszany(hemizofagi), mięsożerne okolicznościowo(parazoofagi) .Drapieżcami mogą być: tylko larwy, tylko imago, obie te postacie. W związku z aktywnym trybem życia wykształciły one narządy zmysłów i aktywny tryb życia(złotook szukając ofiar kieruje się zmysłami topochemicznymi; trzyszcze polujące w dzień wykształciły zmysł wzroku). W obrębie tej samej gr. taksonomicznej drapieżców aktywność dobowa może być b. różna dzięki temu przebywają one non-stop w lesie. Np.: Podrząd chrząszcze drapieżne Rodzina : biegaczowate szczególne znaczenie gosp. odgrywają gat. z rodzaju biegacz i tęcznik(zjadają gąsienice Barczatki So. Strzygoni choinówki, Brudnicy mniszki, lawy: Osnuji gwiaździstej, poczwarki: Strzygoni choinówki, Poprocha cetyniaka) Rodzina: przekraskowate
ograniczają liczebność: cetyńców kózek, smolików, bogatków, większych korników,
27. Owady pasożytnicze.
28. Choroby owadów.
I wirozy -powodowane przez wirusy które są specyficznymi patogenami(atakują określone gr. żywicieli i określone gr. jego kom.). Występują u wszystkich gat. zwierząt i roślin. Znanych jest ponad 300gat. wirusów atakujących owady, głównie w stadium larwalnym. Najwięcej wirusów wykryto u motyli np.: Borelinavirus sp. na boreczniku, brudnicy.
II riketsjozy -wywoływane przez riketsje, najczęściej spotykane u żukowatych, należą tu organizmy najbardziej spokrewnione z bakteriami. np.; choroba z Lorch na pędrakach.
III bakteriozy -wywoływane przez bakterie dzielą się na: patogeny obligatoryjne(rozwijają się jedynie kosztem żywych kom.), patogeny fakultatywne(atakują podatne na chorobę tkanki żywicieli), patogeny potencjalne(rozwijają się w krwi).np.: pałeczka turyngska na motylach.
IV mikozy -wywoływane przez grzyby. Należą tu m.in: owadomórek sosnowy, występuje masowo na gąsienicach strzygoni choinówki. Maczużnik(znajdujące się w ściółce gąsienice barczatki, poczwarki Poprocha cetyniaka ), kłębczak biały wywołuje białą muskardynę np.: u gąsienic brudnicy mniszki, strzygoni choinówki, Poprocha cetyniaka, larw szeliniaka). kłębczak różowy wywołuje różową muskardynę pędraków i innych stadiów rozwojowych żukowatych.
V protozoozy -wywoływane przez pierwotniaki. objawy chorobowe u owadów słabo widoczne
VI nematocydy -wywoływane przez nicienie.
---------------------------------
Wojciech Gieburowski
Oligomeryzacja zlewanie się segmentów wskutek ewolucji, w procesie ewolucji. Ciało stało się bardziej zwarte, a pancerz mocniejszy.
Głowa
Pierwsze 6 segmentów tworzy puszkę głowową. Głowa jest najsilniej schitinizowaną częścią ciała owada.
Szwy głowowe (szew epikranialny i szew epistomalny) są to połączenia poszczególnych segmentów. potylica – ocapitalis
ciemię – vertex
przyoczko – ocellus
oko – oculus
policzek – gena
przedpoliczek – subgena
czoło – frons
naustek – dypeus
żuwaczka – mandibula
warga górna – labrum
czułek – antenna
Przyoczka odbierają stopień natężenia światła. Głowa jest najsilniej umięśnioną częścią ciała, co pomaga owadom w krojeniu i pokonywaniu twardych przeszkód.
Typy ustawienia głowy :
1. prognatyczny głowa wysunięta do przodu (owady drapieżne)
2. hypognatyczny owady roślinożerne, głowa mniej więcej prostopadle do podłużnej osi ciała
3. opistognatyczny głowa ustawiona pod kątem ostrym do podłużnej osi ciała
Czułki
Czułki są siedliskiem zmysłów węchu i czasem smaku. Na podstawie oceny czułków można określać płeć i gatunek. Z reguły samce mają większe i pokaźne czułki.
Czułek jest osadzony w gniazdku (połączenie stawowe w osadce).
trzonek - scapus /jest najdłuższym segmentem czułka/
nóżka – pedicellum
wić – flagellum
ostatnie segmenty – clara /mogą być rozszerzone w buławkę/
Liczba członów czułków jest bardzo różna. Owady leśne mają z reguły 11 członów czułków.
Typy czułków :
1. szczecinaste /motyle/
2. nitkowate /chrząszcze/
3. paciorkowate /stonkowate/
4. piłkowane z zadziorkami w jednym kierunku /kózki/
5. grzebykowate i podwójnie grzebykowate /ćmy/
6. buławkowate /chrząszcze, ćmy/
7. wrzecionowate /motyle dzienne/
8. blaszkowate /wachlarzykowate/
9. kolankowato załamane /ryjkowce/
10. pierzaste /muchówki/
11. szczecionośne /muchówki – mucha domowa
Oczy
Oczy złożone (oculi) występują u imagines i larw owadów o przeobrażeniu niezupełnym.
Przyoczka (ocelli) występują u larw owadów o przeobrażeniu zupełnymi u postaci imaginalnych. Przyoczka odbierają natężenie światła.
Oczka boczne (stemmata) u larw owadów o przeobrażeniu zupełnym i niezupełnym w miejscu, gdzie powstaną oczy złożone. Oczka boczne dobierają bodźce świetlne, ale nie widzą kształtów.
Oczy złożone zajmują nieraz dużą część głowy. Składają się z dziesiątek tysięcy elementów (ommatidia – fasetki). Oczy złożone odbierają barwy i kształty.
Owady widzą nieostro i rozróżniają kolory. Owady widzą ultrafiolet i podczerwień. widzą obrazy nieodwrócone i pomniejszone. Fasetki odbierają obraz w częściach i wygląda on jak mozaika.
Schemat budowy ommatidium
1. rogówka
2. stożek krystaliczny
3. komórki pigmentowe
4. komórki wzrokowe /siatkówkowe/
5. pręcik wzrokowy /rabdom/
6. komórka rogówkotwórcza
1,2,6 część optyczna
3,4,5 część receptoryczna
Ommatidium składa się z części dioptrycznej, receptorycznej i izolacyjnej (pigmentowej).
Typy ommatidiów :
- apozycyjne /owady dzienne/;
- superpozycyjne /owady nocne/ (promienie świetlne przebiegają do określonej komórki siatkówkowej z sąsiednich jednostek wzrokowych, dzięki temu mogą być rejestrowane słabe impulsy, ale kosztem ostrości obrazu – jest tu zjawisko nakładania się obrazów
Owady krążą wokół źródła światła – jest to reakcja kompasowa. Owady mają zdolność orientowania się w przestrzeni wg kąta padania promieni słonecznych lub promieni odbitych od księżyca.
Reakcja menotaktyczna występuje także u ptaków. Jest ona pożyteczna przy prognozowaniu i zwalczaniu owadów.
Narządy gębowe.
Typy narządów gębowych :
1. gryzący (ortopteroidalny)
• wszystkożerny
• mięsożerny
• roślinożerny
2. ssący
3. liżąco – ssący
4. kłująco – ssący
5. liżący
U motyli żuwaczki są zmarniałe i słabo rozwinięte, głaszczki żuchwowe są zmarniałe, żuwki zewnętrzne uległy wydłużeniu i połączone są stawem saneczkowym.
W typie kłująco – ssącym wargi uległy zrośnięciu, żuchwy uległy zrośnięciu tworząc kanalik.
W typie liżąco – ssącym następuje wciąganie języczków i przyjęzyczków i wytwarza się podciśnienie.
W typie liżącym tarcza oralna (labellum) zdziera warstwy skóry. Narządy gębowe przymocowane są do głowy za pomocą podgębia (hypopharynx) i nadgębia (epipharynx).
Aparat gębowy typu gryzącego (ortopteidalnego).
elementy nieparzyste – warga górna i dolna, która u góry rozdziela się na elementy parzyste.
Warga dolna składa się z podbródka (submentum), brody (mentum), głaszczka wargowego (palpus labialis), przyjęzyczków (paraglossae), języczków (glossae).
Warga górna – żuwaczki (mandibulae), żuchwa (maxillae) – kotwiczka (cardo), pieniek (stipes), głaszczek żuchwowy, żuwka wewnętrzna (lacinia), żuwka zewnętrzna (galea).
Tułów owada.
• płytka grzbietowa – tergit
• płytka brzuszna – sternit
• płytki boczne – pleuryty
Od strony sternitu wrastają do wnętrza widełki (furca). Od strony pleurytu wrasta grzebień pleuralny z apofizą lewy i prawy. Do nich przyczepiane są mięśnie .
• przedplecze - pronotum,
• śródplecze - mesonotum
• zaplecze - metanotum
• przedtułowie
• śródtułowie
• zatułowie
• przedpiersie – prosternum
• śródpiersie – mesosternum
• zapiersie – metasternum
Odnóża owada.
Owady mają 3 pary odnóży, ale są wyjątki które nie mają nóg wcale.
W siodełku przedbiodrza (subcoxa) osadzone jest biodro, które porusza się tylko w poziomie przód – tył. W innych kierunkach nogi poruszają się już w dalszej części. Golenie mają wyrostki, co często stanowi cechę rozpoznawczą. Ostatni segment najczęściej pięcioczęściowej stopy zaopatrzony może być w pazurki i przylgi (pulvillae).
Typy odnóży :
• kroczne,
• bieżne,
• grzebne (golenie rozpłaszczone bocznie pełnią funkcję łopat, skarabeusz nie posiada na przedniej parze nóg stóp),
• skoczne (zgrubiałe uda długie, golenie z zębami),
• czepne (np. muchówki, goleń i stopa tworzą pewnego rodzaju kajdany, uda i golenie są zgrubiałe),
• chwytne (np. modliszki na goleniach mają ostre zęby, które ułatwiają jej polowanie),
• pływne (u owadów wodnych stopa i goleń silnie spłaszczone, na stopie znajdują się wyrostki, które zwiększają powierzchnię stopy)
Schemat poruszania się owada :
X O X
O X O
X nogi podparte; O nogi uniesione.
Skrzydła owada.
Skrzydła są uwypukleniami jamy ciała. Utworzone są z dwóch cienkich warstewek, które wyrosły z tergitu i pleurytu. W nerwach przebiegają kanały nerwowe, układ krwionośny i kanały tchawkowe. Nerwy są miejscami sklejenia tych dwóch warstewek.
Żyłka ramieniowa – costa – pojedyńcza, najgrubsza;
Żyłka podramieniowa – subcosta – rozdziela się na 2 rozgałęzienia;
Żyłka promiemiowa – radius – rozdziela się na 5 odgałęzień;
Żyłka środkowa – medius – rozdziela się na 4 odgałęzienia;
Żyłka łokciowa – cubitus – pierwsza ma 3 odgałęzienia, druga się nie rozgałęzia;
Żyłka końcowa – anales – jest ich 5 sztuk;
Żyłka pachowa – zajmuje pola pachowe;
Żyłka jarzmowa – jugus.
Modyfikacje skrzydeł :
1. skrzydło siatkowe (Odorata, Neuroptera)
2. skrzydło błoniaste – o zredukowanej liczbie żyłek, dlatego niektóre uległy połączeniu w plamkę skrzydłową (Pterostigma)
3. pokrywa (Elytra) – silnie schitinizowana np. u chrząszczy. Żeberka są śladem poi żyłkach skrzydłowych i wzmacniają pokrywy.
4. półpokrywa (hemielytra) – dodatkowo służą do latania;
5. przezmianki (halteras) – w zatułowiu, często owłosione, są to jakby rozruszniki pierwszej pary skrzydeł. Rozgrzewają mięśnie skrzydeł poprzez wykonywanie mikroruchów. Orientują owada w pozycji w przestrzeni – żyroskop.
Lot stojący po ósemce,
Lot do przodu sinusoidalny.
Częstotliwość uderzeń skrzydeł jest różna :
motyle : 2 ruchy / sek.
pszczoła : 200 ruchów / sek.
komar : 600 ruchów / sek.
muchówki : 1000 ruchów / sek.
Prędkość lotu też jest różna :
motyle : kilka km / h
zawisaki : 54 km / h
ważki ponad 90 km / h.
Owady bezskrzydłe należące do grupy skrzydłowych np. mrówki: robotnice u mrówek są bezskrzydłe, trutnie i samice – królowa matka mają skrzydła, które tracą po locie godowym. Samiec piędzika przedzimka ma skrzydła, a samica nie.
PALEOPTERA skrzydła ustawione prostopadle do osi ciała;
NEOPTERA skrzydła w spoczynku składane wzdłuż podłużnej osi ciała.
U owadów prymitywnych (trichoptera) larwy żyją w wodzie. Skrzydła u nich poruszają się niezależnie, dlatego lot ich jest furkoczący.
U motyli wyżej uorganizowanych tylna część skrzydła przedniego i przednia część skrzydła tylnego posiadają włoski, które się ze sobą splatają łącząc dwa skrzydła. Oprócz tego wyrasta wędzidełko.
Skrzydła motyli są pokryte łuskami, które są przekształconymi włoskami. Przeziernikowate nie mają prawie łusek (tylko u nasady), ale włoski.
Odwłok owada.
Segmenty odwłokowe zwane są uromerami. Tergit, sternit i pleuryty są miękkie, odwłok jest mało ruchliwy i zawiera mało mięśni.
1 – 7 : segmenty przedgenitalne mieszczą układ pokarmowy, układ krążenia, elementy zapasowe;
8 i 9 : segmenty genitalne / płciowe/;
10, 11 i 12 : (telson) segmenty postgenitalne pełniące rolę wzmacniającą.
U pszczół, os, szerszeni odwłok mocno umięśniony – żądło.
Owady z rzędu stylikówek posiadają odwłok z przodu silnie zwężony w stylik (petiolus) – owadziarki. drugi podrząd to rośliniarki.
W segmentach genitalnych odwłoka mieszczą się narządy rozrodcze.
Pokrycie ciała owada.
1. oskórek /kutikula/
• oskórek powierchniowy (epikultikula)
• oskórek zewnętrzny (egzokutikula)
• oskórek wewnętrzny (endokutikula)
2. naskórek – nabłonek (hypodermis)
3. błona podstawowa (membrana)
EPIKUTIKULA warstwa bardzo cienka, ale bardzo twarda, najczęściej bardzo gładka. Chroni owady przed nadmiernym zwilżeniem (warstwa wosku na powierzchni), chroni przed przedostaniem się organizmów chorobotwórczych, chroni przed przesychaniem. Kolce i grzebienie są elementami wzmacniającymi pancerz. Grubość : 2 – 5 um.
EGZOKUTIKULA kilkadziesiąt um grubości, barwa bursztynowa lub zupełnie czarna (zależy od gatunku). Warstwa silnie zesklerotyzowana zbudowana z chityny i jest to główny element wzmacniający.
ENDOKUTIKULA kilkaset um grubości, warstwa komórek żywych, warstwa miękka, jej zadaniem jest wytworzenie nowych warstwepikutikuli i egzokutikuli.
HYPODERMIS wydziela enzymy rozpuszczające endokutikulę i tak dochodzi do linienia.
Chityna – C, H, O, N /acetyloglikozamina/
Jest to substancja nierozpuszczalna w słabych kwasach, zasadach, alkoholach. Rozpuszcza się jedynie w silnych kwasach (humusowych). U owadów naziemnych pancerz jest bardzo twardy. U owadów latających czy podziemnych pancerz jest miękki.
Chityna jest nadtrawialna dla trucizn kontaktowych.
T r u c i z n y :
• trucizny kontaktowe : powodują paraliż i śmierć, częściowo rozpuszczają chitynę i dostają się do wnętrza. Niszczą system nerwowy.
• trucizny oddechowe : duszą
• trucizny pokarmowe : zabicie przez przewód pokarmowy.
W y t w o r y s k ó r y :
1. Przydatki zewnętrzne (pochodzenia kutikularnego) kolce, grzebienie, włoski, brodawki. Funkcje wzmacniające. Są to wytwory skóry nieruchome.
2. Wytwory strukturalne (pochodzenia kutikularnego lub hypodermalnego) włoski ruchome, szczecinki, ostrogi, łuski.
3. Szkielet wewnętrzny – wewnętrzne wyrostki skórne tzw. apodemy widełki, wyrostki wnikające do wnętrza.
4. Gruczoły skórne :
a) woskowe /mszyce, czerwce, pszczoły/
b) zapachowe /pluskwiaki/
c) jadliwe /gąsienice niektórych motyli/
d) odstraszające /biegaczowate/
e) przędne /gąsienice motyli, larwy błonkówek i chruścików/
Gruczoły zapachowe występują także u gąsienicznikowatych.
Gruczoły jadowe są to gruczoły obronne.
Gruczoły odstraszające – wydzielina, która u niektórych mącznikowatych może wybuchać.
T y p y z a b a r w i e n i a i r o d z a j e b a r w u o w a d ó w .
1. Pigmentacyjne /chemiczne/
a) kutikularne - nie zmieniają barwy po śmierci
b) hypodermalne - zmienia się barwa po śmierci
c) we krwi
d) w ciałach tłuszczowych
Barwniki :
melanina (od żółtej i jasno brunatnej do czarnej)
karotenoidy (czerwone i żółte)
insektowerdyna (zielone)
pteryna (białe, żółte, pomarańczowe do czerwonych)
2. strukturalne /fizyczne/
Endokutikula ma budowę warstwową i promienie świetlne ulegają odbiciu lub załamaniom na zewn. pigmentacyjnej warstwie hypodermis.
dyfrakcja – rozszczepienie
interferencja – odbicie
3. pigmentacyjno – strukturalne.
Z reguły samce ładniej są ubarwione. Barwy pełnią funkcje ochronne (u owadów żyjących w warunkach stresu, maskujących się – np. patyczaki). Dotyczy to ponadto kształtu owadów. Niektóre są bardzo płaskie i nie rzucają cienia na powierzchnię kory (Aradus cinnamomens – bardzo groźny szkodnik fizjologiczny upraw sosnowych pojawiający się na terenach będących pod wpływem przemysłu.
Ubarwienie może pełnić funkcje odstraszające – owady zawierające hemolimfę trującą. Pancerz zewnętrzny chroni owady przed promieniowaniem UV.
Rodzaje mięśni u owadów.
1. Mięśnie s z k i e l e t o w e /somatyczne/ - ruchowe,
2. Mięśnie t r z e w i o w e /wisceralne/ - serce, jelita, narządy rozrodcze.
Mięśnie szkieletowe odpowiadają segmentowej budowie ciała – mięśnie segmentalne i mięśnie międzysegmentalne. Musi być jednym końcem przymocowany do ruchomej, a drugim do nieruchomej części ciała.
Odcinki ciemne na mięśniach się skracają, a jaśniejsze się nie skracają.
Budowa mięśnia :
1. komórki mięśniowe,
2. odcinki ciemne,
3. otoczka.
U owadów słabo poruszających się mięśnie dochodzą tylko do hypodermis.
Owady szybciej poruszające się mają mięśnie dochodzące do egzokutikuli.
Owady dobrze szybko biegające i latające długo posiadają prymitywne ścięgno.
Relatywna siła mięśni owadów jest kilkanaście razy większa od siły mięśni człowieka. Jeden bodziec może spowodować kilkadziesiąt, a nawet kilkaset skurczów.
Układ oddechowy owada.
U owadów układ oddechowy dochodzi do każdej komórki ciała. tu następuje bardzo szybki rozkład kwasu mlekowego, stąd owady słabo się męczą.
P r z e k r ó j p o p r z e c z n y p r z e z c i a ł o o w a d a :
- zatoka osierdziowa /perikardialna/ - tutaj wieloczłonowe serce,
- zatoka wisceralna /okołojelitowa/ - tutaj także ciała tłuszczowe
- zatoka okołonerwowa /perimentalna/ - tutaj układ nerwowy nerwowy pień brzuszny.
B U D O W A U K Ł A D U O D D E C H O W E G O :
1. przetchlinki /stigmata/
2. tchawki /tracheae/
3. tchawki kapilarne /tracheole/
4. worki powietrzne
Od głównego pnia tchawkowego odchodzą do głowy, odnóży i skrzydeł odgałęzienia (tracheole). Owady posiadają 10 par przetchlinek na pleurytach, śródtułowia, zatułowia i ośmiu segmentów odwłoka.
U niektórych owadów występuje redukcja przetchlinek – układ oddechowy ; jedna para przetchlinek na końcu odwłoka na tzw. sztyleciku (układ metakleustyczny). U jętek, ważek występują skrzelotchawki – wymiana tlenu na zasadzie dyfuzji – układ pekleustyczny – dotyczy to ich larw.
Przetchlinka wpuklenie pancerza zewnętrznego. Składa się z pancerza zewnętrznego, przedsionka (atrium) wyścielonego szczecinkami filtracyjnymi, układu zamykającego. Są tutaj połączone mięśnie zamykające i otwierające. Kiedy jest w powietrzu dużo wilgoci, mało tlenu i dużo CO2 wtedy znacznie skuteczniejsze jest zwalczanie insektycydami gazowymi.
Owady otwierając pierwsze i ostatnie przetchlinki stwarzają przeciągi wewnątrz ciała i regulują przepływ powietrza.
Przetchlinki przechodzą w tchawki. Mają różną szerokość. Są pochodzenia ektodermalnego i są wzmocnione spiralnymi zgrubieniami (chitynowe pręciki – biegną także w tracheolach, zapobiegają zamknięciu się tchawki – są to tenidia). Nabłonek tchawkowy złożony z żywych komórek i błona właściwa (intima).
Tchawki rozgałęziają się drzewkowato w tracheole dochodzące do każdej komórki w postaci komórek gwiaździstych – oplatają każdą komórkę.
T y p y o d d y c h a n i a u o w a d ó w :
1. dyfuzyjne /bierne/ - owady mało ruchliwe, miękkie ciało;
2. wentylacyjne /aktywne/ - zmiana objętości odwłoka u owadów aktywnych, przy udziale mięśni spłaszczających tchawki i tracheole.
U owadów wydechy są większe niż wdechy.
Teoria WIGLESWORTHA na temat oddychania owadów :
Następuje wymiana gazowa w tracheolach na zasadzie różnicy stężeń w tracheolach i poza nimi. Metabolity pozostające w komórkach zmieniają stężenie i powodują dyfuzje płynu z tracheoli na zewnątrz i dlatego powietrze jest wciągane z tchawek.
Współczynnik oddechowy = objętość pobranego O2 / objetość wydalanego CO2
W zależności od rodzaju pokarmu waha się on w granicach 0,7 – 0,8 (białka i tłuszcze) i 1,0 (węglowodany).
SPECYFICZNE SPOSOBY ODDYCHANIA U OWADÓW :
1. oddychanie przez skórę (larwy endopasożytniczych Ichneumonidae, Tachinidae)
2. połączenie układu tchawkowego pasożyta z układem oddechowym żywiciela przez tchawki lub oskórek (larwy niektórych endopasożytów0
3. oddychanie powietrzem nagromadzonym na ciele np. Dytiscus marginalis
4. oddychanie larw owadów żyjących w tkankach roślin wodnych powietrzem znajdującym się w przestworach powietrznych
5. skrzelotchawki (larwy Ephemeroptera, Ororata, Panoptera, Diptera)
6. skrzela rektalne – skrzela omywane przez wodę (larwy niektórych owadów wodnych)
7. oddychanie larw komarów (4 pary skrzeli odwłokowych i rurka oddechowa)
Układ pokarmowy owada.
Układ pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym (os), następnie jelito przednie (stomodeum) podzielone na gardziel (pharynx), przełyk (oesophagus), potem wole (inghivies), u niektórych owadów występuje przedżołądek (żołądek żujący) (proventriculus).
Od zastawki zaczyna się jelito środkowe /kilkadziesiąt razy dłuższe od długości ciała/ (mesenteron). Posiada wyrostki trawienne i kończy się zastawką pyloryczną.
Jelito końcowe (tylne) (proctodeum) posiada jelito cienkie (ileum), na granicy trzecia zastawka, następnie jelito proste (rectum), potem otwór odbytowy (anus).
Pierwsza zastawka to zastawka kardialna. Wole występuje u niektórych owadów – np. pszczoły. U owadów drapieżnych występuje przedżółądekz chitynowymi zębami rozdzierającymi pokarm. Zastawka kardialna izoluje jelito przednie od środkowego, ale nie w pełni. Jelito środkowe u owadów drapieżnych – żywiących się krwią jest krótkie. Pierwszą funkcją jest trawienie, przyswajanie się papki. U niektórych owadów pokarm jest filtrowany w tym jelicie albo magazynowany. Każda komórka nabłonka jelitowego posiada frendzle w celu zwiększenia powierzchni trawiennej. Pierwszy sposób trawienia to dyfundowanie substancji trawiennych do jelita. Drugi sposób to odrywanie się części komórek nabłonka, które w jelicie się rozpadają i trawią. Trzeci sposób to odrywanie się całych komórek do jelita.
Jelito tylne to miejsce odciągania nadmiaru wody i formowania ekskrementów. Na granicy jelita środkowego i tylnego są cewki Malphighiego – elementy wydalnicze.
Enzymy rozkładające białka (proteazy) przeważają u drapieżnych i krwiopijnych. Ligazy rozkładają tłuszcze na kwasy tłuszczowe i glicerol. Karbophydrazy występują głównie w ślinie.
T y p y p o b i e r a n i a p o k a r m u p r z e z o w a d y :
1. narządami gębowymi typu gryzącego (fitofagi)
2. owady o trawieniu pozajelitowym (biegacze, biedronki)
3. owady zasysające pokarm płynny (motyle, muchówki, pluskwiaki)
4. owady pobierające pokarm całą powierzchnią ciała (larwy endopasożytów)
5. owady wodne mające urządzenia do poławiania i odfiltrowania pokarmu (plankton roślinny i zwierzęcy – np. larwy chruścików).
Owady albo same wydzielają enzymy albo współżyją z bakteriami, pierwotniakami, grzybami, które wydzielają do jelita owadów enzymy. Niektóre owady hodują sobie grzyby na specjalnych pożywkach.
Intensywność przemiany materii u owadów jest potężna – dobrze widoczne u gatunków gradacyjnych (warstwa ekskrementów dochodzi do kilkunastu centymetrów – warstwa bardzo łatwo palna). W ciągu doby owady potrafią zjeść 2-4 razy więcej pokarmu niż wynosi waga ich ciała.
Układ wydalniczy owada.
Układ wydalniczy usuwa na zewnątrz metabolity, które przekazywane są do układu pokarmowego jako wydaliny (ekskrety). na skutek spalania węglowodanów woda i CO2 wydalane są przez układ oddechowy. Substancje azotowe, szczawiowe itp. usuwane są przez układ wydalniczy. Cewki Malpighiego penetrują różne części ciała i wychwytują metabolity. Następnie nabłonek plastrowy i szczątkowy (rabdorium), odcinek wydzielniczy (sekrecyjny) i pochłaniający. Ich liczba może być różna. Ich powierzchnia jest bardzo duża.
Są one zanużone w hemolimfie i zbierają moczany, które są na rabdorium krystalizowane w postaci kwasu moczowego.
Narządy wewnętrzne biorące udział w procesie wydalania lub gromadzenia metabolitów :
1. cewki Malpighiego
2. gruczoły wargowe
3. ciała tłuszczowe
4. hefrocyty
5. pigmenty
6. niektóre gruczoły skórne
7. narządy fagocytarne.
Ciała tłuszczowe mieszczą się w odwłoku, mogą być gromadzone substancje trujące, unieczynniane i w czasie przepoczwarczania są usuwane. Nefrocyty – substancje szkodliwe są zamykane jakby w kapsułkach, wyrzucane w czasie linienia.
Układ krwionośny owada.
Układ krwionośny u owadów składa się z naczynia grzbietowego – aorty, która łączy się wielokomorowym sercem w odwłoku. Układ krwionośny jest półotwarty. Krwią owadów jest hemolimfa.
Jama okołoosierdziowa zawiera wielokomorowe serce. Krew dostaje się z jamy ciała przez ostia do serca i jest przepompowywana do aorty aż do głowy. Ruch krwi spowodowany jest ruchem mięśni skrzydlatych, na których serce jest podwieszone do pancerza. One skracając się i wydłużając powodują pracę serca.
Krew dostaje się do serca przez zastawkę ostialną i zastawkę międzykomorową. U niektórych owadów występują ampułki dopompowujące krew do końca czułków, aby odpowiednio działały. U niektórych owadów takie membrany znajdują się u nasady skrzydeł i odnóży.
Najwyższe ciśnienie krwi jest w głowie i tułowiu.
Skurcze wynoszą 15-150 skurczów na minutę, a u niektórych 12-15 skurczów.
S k ł a d k r w i o w a d ó w :
1. osocze (hemolimfa) – barwa bardzo różna, w dawnych czasach wykorzystywana do barwienia. jest to płynna część krwi. Roztwór wodny 70-95% wody z kationami Na, Ca, K, anionami P, Cl, C i związki organiczne (białka, cukry, enzymy, hormony, barwniki, substancje jadowe). Odczyn pH 6-9.
2. Krwinki przenoszą substancje odżywcze (hemocyty) ameboidalne, nieobłonione, na nich są gromadzone substancje zapasowe , niszczą także szkodliwe substancje dostające się do ciała – limfocyty, enocyty, leukocyty, ciałka ziarniste. Krew pochłania metabolity, przenosi hormony (stwierdził to Jan Kopeć z U.J. na podstawie prostych doświadczeń z gąsienicami). Dzięki krwi uzyskiwany jest turgor (dość ważne u larw owadów). Chroni przed mikroorganizmami dostającymi się do wnętrza ciała, które są inkapsułowane i unieczynniane. Krew spełnia także funkcje obronne, np. szarańczaki, biegaczowate, oleicowate (u tych na goleniach powstają kropelki substancji zawierających dużo alkaloidów działających zewnętrznie i wewnętrznie – KANTARYDYNA), roznosi także substancje odżywcze. Tylko u niektórych larw muchówek żyjących w wodzie jest związek zbliżony do hemoglobiny i roznoszący tlen.
Układ rozrodczy owada.
Układ rozrodczy ma pochodzenie mezodermalne.
1. gonady
2. kanały wprowadzające komórki rozrodcze
3. dodatkowe gruczoły płciowe
4. narządy kopulacyjne
Budowa męskiego narządu rozrodczego
Budowa jądra
Budowa żeńskich narządów rozrodczych
Budowa rureczki jajnikowej
Układ nerwowy owada.
System nerwowy łączy działanie narządów w jedną całość, reguluje ich działanie.
1. Układ centralny – ośrodkowy
2. Układ obwodowy – peryferyjny
3. Układ trzewiowy – sympatyczny
Od neuronów odchodzą dendryty (receptory) i aksony (emitory, nadajniki) – przekazują bodźce do innych komórek.
Neurony czuciowe /sensoryczne/ wchodzą w skład receptorów i leżą poza centralnym układem nerwowym, a wchodzą w skład układu obwodowego.
Neurony ruchowe /motoryczne/ wchodzą w skład centralnego układu nerwowego i ich aksony kończą się w neurony skojarzeniowe /asocjacyjne/. Neurony asocjacyjne łączą dwa w/w.
Dendryty i aksony łączą się ze sobą za pomocą rozgałęzień bardzo splątanych ze sobą – tworzą kłąbuszek /synaps/ - tutaj następuje przekazywanie informacji.
C e n t r a l n y układ nerwowy.
1. parzyste zwoje nerwowe /gangliony/ - w drodze ewolucji uległy zlaniu, gdyż przedtem były oddzielone
2. międzysegmentowe połączenia podłużne między węzłami (konektywy)
3. międzysegmentowe połączenia poprzeczne między węzłami (komisury)
Elementy centralnego układu nerwowego u owadów wyżej zorganizowanych:
I. odcinek g ł o w o w y.
1. Zwój nadprzełykowy
a) przedmóżdże (układ wzrokowy, ciała łodyżkowate)
b) śrómóżdże (mięśnie czaszki)
c) zamóżdże (unerwia wargę górną)
2. Zwój podprzełykowy (unerwia żuwaczki, żuchwy, wargę dolną – ze zlania trzech par zwojów)
3. Obrączka okołoprzełykowa łączy dwa w/w
II. odcinek b r z u s z n y .
1. 3 zwoje tułowiowe (unerwienie odnóży i skrzydeł)
2. 8 zwojów odwłokowych.
T r z e w i o w y układ nerwowy.
I. odcinek żołądkowo – gębowy
zwój czołowy – nerw powrotny – zwój żołądkowy reguluje przełykanie : hormony ; obsługuje wargę górną, serce, aortę, jelito przednie.
II. nerw nieparzysty /centralny/ reguluje pracę mięśni, skrzydeł i odwłoka.
III. część ogonowa – nieparzysty nerw obsługujący tylną część przewodu pokarmowego u układ rozrodczy.
P e r y f e r y j n y układ nerwowy.
Sieć nerwów na powierzchni ciała owada rejestrująca bodźce zewnętrzna.
Łuk odruchowy jest to droga jaką przebywa bodziec przez dendryty , potem aksony do centralnego układu nerwowego.
system nerwowy działa na zasadzie biochemicznej. W synapsach jest wydzielana acetyloholina rozkładana przez enzymy na holinę i kwas octowy. Blokowanie systemu produkcji enzymów rozkładających acetyloholinę powoduje zatrucie owadów.
Narządy zmysłów owadów.
Narządy zmysłów owadów :
- zmysł mechaniczny receptory dotyku, narządy strunowe
- zmysł słuchu narządy bębenkowe /tympawalne/
- zmysł chemiczny węch, smak
- zmysł higrotermiczny receptory wilgotności i termiczne
- zmysł wzroku oczy
Sensilla komórka czuciowo – nerwowa /podstawowy element/ posiada wypustkę nad powierzchnię ciała.
Sensille mogą być trichoidalne bazikoniczne, stylokoniczne, celokoniczne. Mogą one się wychylać w różnych kierunkach.
Narządy zmysłu mechanicznego :
a) receptory dotyku w różnych częściach ciała reagują na kontakt z podłożem, ruch wody lub prądy powietrza, wstrząsy, zginanie i naciąganie oskórka.
b) narządy strunowe /chordotonalne/ na odwłoku, czułkach, nogach, skrzydłach reagują na mechaniczne naprężenia, zmiany w ciśnieniu wewnętrznym, wibracje, swoiste dźwięki, regulują położenie ciała podczas lotu, reagują na wstrząsy, ruchy powietrza i wody (tzw. narządy Johnstona).
Narząd słuchu : narządy bębenkowe /tympanalne/ występują na tułowiu, goleniach pierwszej pary nóg, w nasadzie odwłoka tylko u imagines, reagują na wibracje środowiska i odszukiwanie się płci.
Dźwięki u owadów : drgania od 4 do 40 000 / sek.
Układ hormonalny owada.
Komórki neurosekrecyjne mózgu regulują czynności innych gruczołów. ciała przyległe /corpora alaata/ wydzielają neoteniny – pobudza rozwój narządów lawalnych, a hamuje imaginalnych. Ciała sercowate /corpora cordiata/ regulują układ oddechowy, tworzenie lipidów. Gruczoły przedtułowiowe znikają u imago. Wytwarzają hormon linienia –ektyzon działający odwrotnie do neoteniny.
FAZY ROZWOJU PRZEOBRAŻENIOWEGO
1. Faza dojrzewania płciowego
a) przemiany wewnętrzne /rozwój gonad kosztem ciała tlenowego
b) przemiany zewnętrzne /rozdęcie odwłoka u samic, utrata skrzydeł, zmiana barwy ciała/
2. Faza rozmnażania i rozprzestrzeniania się
a) rójka /lot godowy/
b) kopulacja
c) zapłodnienie
3. Faza starzenia się – śmierć fizjologiczna.
FAZY ROZWOJU OWADÓW.
Rozwój ontogenetyczny :
1. embriogeneza – rozwój embrionalny (zarodkowy)
2. postembriogeneza – rozwój pozazarodkowy
Stadia rozwojowe owadów :
1. jajo ovum/
2. larwa /larva/
3. przedpoczwarka /praepupa/
4. poczwarka /pupa/
5. postać doskonała /imago/
Stadium 4 jest typowe dla owadów. Podczas niego dochodzi do przeobrażenia ze stadium larwy w stadium imago.
B u d o w a j a j a o w a d ó w :
a) chorion zewnętrzna osłona jaja izolująca wnętrze jaja od środowiska zewnętrznego. Wydzielana przez nabłonek follikularny z urzeźbieniem i mikropyle
b) osłona żółtkowa właściwa błonka jaja
c) cytoplazma
d) jądro z jąderkiem
e) dentoplazma (żółtko) substancja zapasowa i odżywcza, jajo pasożytów wewnętrznych nie posiada żółtka
f) symbiotyczne mikroorganizmy /u niektórych gatunków/ np. grzyby przekazywane potomstwu.
Najmniejsze jaj 0,02 –0,03 mm, największe jaja 8 – 10 mm (duże owady Orthoptera).
Owady składają jaja pojesyńczo na różnych częściach, grupowo lub w złożach po kilkadziesiąt sztuk zlepione (muszą przeżyć okres zimy).
Jaja mogą być składane w oparciu o rośliny żywicielskie (gruczoły kitowe), mogą być składane zagłębione częściowo w tkance roślinnej, np. DIPRION PINI /borecznik sosnowiec/.
Borecznik sosnowiec w drzewostanach na słabych siedliskach samica nacina igłę na głębokość 1/3 – ½ i w wyciętą szparę wkłada prostokątne jaja, pokrywa substancją kitową maskując je. Pokładełko ma formę prowadnicy poruszającej się tam i z powrotem.
Jaja mogą być składane do wnętrza tkanki roślinnej – np. trzpiennikowate.
Jaja muszą być zabezpieczone. Niektóre gatunki przykrywają złoża jaj włoskami z odwłoka – np. LYMANTRIA DISPAR /brudnica nieparka/ złoże jaj wytrzymuje bardzo niskie temperatury : są to lusterka z 80 –100 jajami. Jaja w złożach mogą być pokryte tarczką zasychającą wydzieliną z gruczołów kitowych. Owady , które składają jaja do gleby zamykają je w futerałach (ooteka).
Jaja posiadają wzmocnienia mechaniczne w postaci różnych żeberek.
Typy bruzdkowania u owadów :
1. powierzchniowe /jaja bogate w żółtko/
2. całkowite /jaja ubogie w żółtko/
U niektórych gatunków następuje fragmentacja synkarionu. Powierzchniowe bruzdkowanmie charakterystyczne dla większości owadów – brak miejsca dla dzielącego się synkarionu. U owadów pasożytniczych synkarion dzieli się na komórki potomne i wypełnia wnętrze jaja, lecz nie do końca.
K o l e j n e e t a p y b r u z d k o w a n i a p o w i e r z c h n i o w e g o :
synkarion
żółtko
zewnętrzna część jaja – blastema
podział synkarionu na jądra siostrzane z cząstkami plazmy
jądra siostrzane
wędrówka jąder potomnych z cząstkami plazmy ku powierzchni jaja
ziarno żółtkowe
utworzenie na powierzchni jaja 1-warstwowej blastodermy – stadium perublastuli – tutaj następuje determinacja płci.
blastoderma
zaczątkowe komórki gruczołów płciowych
różnicowanie się blastodermy na część zarodkową /pasek zarodkowy/ i część niezarodkową :
str. brzuszna
pasek zarodkowy
wpuklanie się środkowej części paska zarodkowego
blastoderma ziarno pasek pierwsza bruzda
żółtkowe zarodkowy podziałowa
zróżnicowanie się paska zarodkowego na 2 listki zarodkowe : ektodermę i mezodermę
wewnętrzny listek zarodkowy różnicujący się później na
mezodermę
ektoderma
powstanie entodermy – z niewykorzystanych w podziałach I fazy bruzdkowania jąder z fragmentów cytoplazmy.
T y p y b l a st o k i n e z y /powstawanie osłon zarodkowych/
1. U Othoptera i owadów o przeobrażeniu zupełnym
głowowy odcinek zarodka pozostaje w przedniej części
2. U Hemiptera
seroza
amnion
głowowy odcinek zarodka
Powstają zaczątki narządów wzroku, gębowych.
Stadia rozwojowe odnóży i segmentacji zarodka owada (przykład szarańczy)
1. stadium protopodialne /u niektórych gatunków, np. pasożytniczych stadium to kończy rozwój/
2. stadium polipodialne – segmentacja do przodu i tyłu /następuje segmentacja odwłoka/
3. stadium oligopodialne – zanik kończyn na odwłoku segm.
Pochodzenie narządów ciała z listków zarodkowych :
a) z ektodermy : szkielet zewnętrzny /pancerz/, wyściółka jelita przedniego i tylnego, układ tchawkowy, narząd wydalniczy, układ nerwowy, narządy zmysłow
b) z entodermy : jelito środkowe, komórki krwi
c) z mezodermy : układ mięśniowy, ciała tłuszczowe, nabłonek folikularny, zaczątek serca.
Larwy mogą wychodzić z jaj po przebiciu, przepiłowaniu, przegryzieniu osłonki lub przez wieczko. Larwy wychodzą jednocześnie (na podstawie różnicy ciśnień hemolimfy i atmosferycznego)
Zabiegi stosuje się na stadia LI lub LII (stadia rozwojowe larw).
Rozwój p o s t e m b r i o n a l n y obejmuje :
- wyjście z jaja
- rozwój zabarwienia jaja
- twardnienie oskórka
- intensywny rozwój żerowania
- skokowy wzrost larw linienie (zrzucanie kutikuli) – szybki bardzo wzrost larwy zanim kutikula nie stwardnieje. Linień jest 4-5, czasem 3, najmniej 2, a najwięcej 30 /jętki/.
U niektóryxh owadów masa ciała larwy powiększa się od LI do LV 10 000 razy.
Owady o przeobrażeniu niezupełnym – Opaślik sosnowiec /Barbistes constrictus/ : stadia larwalne określa się na podstawie ilości segmentów w czułkach i na podstawie rozwoju zaczątków skrzydeł.
Owady o przeobrażeniu zupełnym : mierzymy ciało – mierzymy szerokość puszki głowowej.
2 typy larw :
1. NIMFY larwy imagopodobne (owady o przeobrażeniu niezupełnym)
2. LARWY WŁAŚCIWE (owady o przeobrażeniu zupełnym)
Typy larw w zależności od etapu zakończenia embriogenezy :
1. larwy protopodialne - bardzo słabo członowane głowa i tułów i nieczłonowany odwłok, szczątkowe nogi tułowiowe, niedorozwój narządów gębowych /np. Ichneumonidae/
2. larwy polipodialne – odwłok deskonale członowany, kończyny odwłokowe /np. Lepidoptera, np. Coleoptera/
3. larwy oligoppodialne - długie, członowane ciało, 3 pary nóg tułowiowych /np. Coleoptera/
4.
T y p y l a r w O L I G O P O D I A L N Y C H :
1. larwa kampodealna /Staphylinidae, Carabidae/
- dobrze zróżnicowane segmenty ciała
- dobrze rozwinięte odnóża
- ciało silnie sklerotyzowane
- mięsożerne
2. pędrak /Scarabaeidae, melolonthidae/
- ciało łukowato zgięte, słabo sklerotyzowane
- silnie wykształcone narządy gębowe
- mała ruchliwość
- głównie fitofagi
3. drutowiec /Elateridae/
- wydłużone, silnie sklerotyzowane ciało
- drapieżce, fitofagi, fitosaprofagi
5. triangulinus – triungulinus – trójpazurkowiec
- I stadium rozwojowe larwy u Meloidae
- długie, dobrze rozwinięte odnóża
6. larwy beznogie /apodialne/
- niektóre Coleoptera /Curculionidae, Ipidae/
- minujące Lepidoptera
- liczne Hymenoptera, i Diptera
Typy larw b e z n o g i c h :
a) eucefaliczne – głowa dobrze widoczna -Curculionidae, Ipidae, Cerambycidae, Buprestidae
b) hemicefaliczne – głowa częciowo wsunięta w I segment – niektóre Diptera
c) acefaliczne /bezgłowe/ - głowa ukryta w segmencie tułowiowym, np. Diptera
Przeobrażenie – metamorfoza owadów :
Fazy rozwoju postembrionalnego :
- larwalna (wzrost i rozwój osobniczy)
- imaginalna (rozmnażanie się i rozprzestrzenianie)
1. Owady o przeobrażeniu niezupełnym (Hemimetabola) – duże zmiany wewnętrzne – hemimetamorfoza
Larwy nie różnią się zasadniczo od imagines, żyją w tym samym środowisku i pobierają podobny lub ten sam pokarm, ale nie mają narządów rozrodczych, nie mają skrzydeł lub mają znikome; brak u nich czułków lub są, ale bardzo słabo rozwinięte.
2. Owady o przeobrażeniu zupełnym (Holomatabola) – duże zmiany zewnętrzne – holometamorfoza
Larwy owadów zupełnie niepodobne do imagines żywią się czym innym i żyją w innym środowisku, np. gąsienice motyli
Rozwój prosty u szczeciogonków /Thysamura/ - imagines żerują jak larwy, w tym samym miejscu.
Owady wyższe
1. przeobrażenie niezupełne (hemimetamorfoza) np. u prusaka (Blatella germanica) – brak stadium poczwarki – imago żeruje jak larwa. Stopniowe zmiany wewnętrzne, liczne narządy larwalne, których zaczątki jak np. jajniki i jądra zachowują się aż do imago.
2. przeobrażenie zupełne (holometamorfoza) np. u motyli, błonkówek, muchówek – imago przeważnie żeruje inaczej niż larwa. Całkowita przebudowa anatomiczna, biologiczna i morfologiczna – przysadki larwalne przekształcają się w imaginalne. Przebudowa trwa od przedpoczwarki i poczwarki.
U niektórych stadium przedpoczwarki – podobne do L4, lecz ciało się skraca i poszerza – potem stadium poczwarki
3. nadprzeobrażenie (hipermetamorfoza) – poszczególne stadia larwalne różnią się morfologicznie, miejscem bytowania – np. Melonidae. Samice spacerują po ścieżkach, aby złożyć jaja u podnóża kwitnących krzewów w zagłębieniach w glebie.
Z jaj wychodzą trójpazurkowce, wspinają się na krzewy (na kwiaty) i tam czekają na przylot pszczół, trzmieli, itp. Chwytają się ich ciała i dokonują forezji (podróż „na gapę”) do ula. W ulu puszczają się futerka i szukają tych fragmentów ula, gdzie zjada mleczko pszczele, miód. Jesienią wychodzą z ula, padają na glebę i tam wkopane w ziemię zimują. Na wiosnę wychodzi całkiem inne stadium larwalne, które linieje i przechodzi w drugie stadium nieco różniące się od poprzedniego. Dopiero potem imago.
Niektóre owady kilka stadiów poczwarek.
T y p y p o c z w a r e k o w a d ó w .
Nie pobierają pokarmu, przeważnie są nieruchliwe (wyjątek trociniarki, przeziernikowate) – ich poczwarki mają na segmentach odwłokowych haczyki lub kolce, żerując w drewnie wykonują duże zapasowe otwory z chwilą, gdy kończy się przepoczwarczanie poczwarka wysuwa się się na zewnątrz przy pomocy tych haczyków.
W poczwarkach wszystkie narządy larwalne ulegają rozpuszczeniu i tworzą się narządy imaginalne, intensywnie oddychają. poczwarki posiadają przysadki poczwarkowe, z których tworzą się narządy imaginalne. Niektóre poczwarki tworzą oprzędy, na podstawie których tworzy się klucze.
Przepoczwarczenie odbywa się na roślinach, w roślinach żywicielskich, w glebie lub gdzie indziej, w zwiniętych liściach (zwójka zieloneczka – tortrix viridana), wytwarzają tutki (np. Attelabidae), we wnętrzu roślin zielnych, pod korą, w drewnie.
1. poczwarka wolna (pupa libera) – poszczególne części ciała są dobrze widoczne z zewnątrz i można je odchylać
a) z ruchomymi żuwaczkami (pomoc przy wyjściu z kokonu, np. Neuroptera
b) z nieruchomymi żuwaczkami, np. Hymenoptera, Coleoptera
2. Poczwarka zamknięta (pupa obtecta), np. lepidoptera, niektóre Diptera, Coleoptera (Coccinellidae), Hymenoptera (Halcididae). Ciało okryte osłonką poczwarkową. Można odróżnić płeć. U poczwarek samców – na 9 segmencie odwłokowym , u poczwarek samic na 8 segmencie odwłokowym.
3. Wyróżniano kiedyś bobówkę (kokon rzekomy) (pupa coarctata), np. Diptera,(Cyclorrhapha, Brachycera)
przetchlinka
wieczko wylęgowe
ostatnia wylinka larwlna niezrzucona, widać segmentację
przetchlinka
Owady te są pożyteczne, bo są nadpasożytami.
Stadium poczwarkowe trwa różnie :
Diptera – 6 dni, kilka godzin,
Ocneria monacha – 9-14 dni,
Strzygonia choinówka - 9 miesięcy.
U owadów Holometabola całkowita przebudowa morfologiczna, anatomiczna, biologiczna, przysadki larwalne przekształcają się w imaginalne (czułki, nogi) tworzą się przysadki imaginalne (skrzydła), przebudowa podczas przedpoczwarki i poczwarki.
E t a p y p r z e b u d o w y w e w n ę t r z n e j p o d c z a s m e t a m o r f o z y :
1. Histoliza rozpad i zanik larwalnych narządów wewnętrznych z wyjątkiem układu nerwowego, płciowego, naczynia grzbietowego (serce) rozpoczyna się pod koniec ostatniego stadium larwalnego (przedpoczwarka) i trwa podczas stadium poczwarki.
Procesy fizjologiczne podczas histolizy :
a) fagocytoza – destrukcja tkanek i narządów dokonywana przez fagocyty
b) lyocytoza – rozpuszczenie tkanek przez enzymy
c) autoliza – rozpad tkanek bez udziału fagocytów
2. Histogeneza proces powstawania tkanek i narządów imaginalnych w określonych miejscach, powstają tzw. dyski imaginalne – grupa komórek hypodermalnych.
Rodzaje płytek imaginalnych :
a) Płytka zewnętrzna – np. zaczątki odnóży
b) Płytka wolna – np. zaczątki skrzydeł
c) Płytka wgłębiona – np. zaczątki jelita
Wszystko jest regulowane za pomocą hormonów wydzielanych przez gruczoły dokrewne. Układ hormonalny reguluje wzrost larw, linienie, chapauzę zimową (reakcja na zmianę długości dnia), dojrzewanie płciowe, obyczaje.
U owadów występują 4 podstawowe gruczoły endokrynne – komórki neurosekrecyjne mózgu, ciała kardialne parzyste (corpora cordiata), ciała przyległe (corpora allata), gruczoły przedtułowiowe (protorakalne).
W zwoju nadprzełykowym komórki neurosekrecyjne.
Komórki neurosekrecyjne mózgu rozmieszczone są także w zwoju podprzełykowym i pniu brzusznym, regulują czynnoiści wszystkich innych gruczołów, aktywizują je.
Ciała przyległe przylegają do ciał nad jelitem przednim, z tyłu mózgu, wydzielają hormonjuwenalny (neoteniny), pobudzają rozwój narządów larwalnych i hamują przepoczwarczanie larw i imago. Występują u larw i imagines owadów uskrzydlonych.
Ciała kardialne leżą przed ciałami przyległymi, łączą się nerwami z mózgiem, u larw i imagines, reguluja układ oddechowy i powstawanie lipidów.
Gruczóly przedtułowiowe u larw i poczwarek. Imagines ich nie posiadają. Produkują hormon linienia (ekdyson), który reguluje linienie i wzrost ciała.
3 ostatnie są parzyste.
SCHEMAT HORMONALNEGO STEROWANIA PROCESAMI WZROSTU I METAMORFOZY U OWADÓW.
Juwenoidy hormony otrzymane syntetycznie.
Imago po wyjściu musi przejść kilka etapów – stwardnienie ciała, pokryw, wyprostowanie skrzydeł, wybarwienie, rozprostowanie czułków, odnóży, potem pobieranie pokarmu, rozród i śmierć.
Okresy wylęgu płci :
1. proterandria ( przed )
2. proterogynia ( przed )
Faza rozmnażania się i rozprzestrzeniania :
- rójka /lot godowy/
- kopulacja
- zapłodnienie
Faza starzenia się (objawy zewnętrzne w postaci starych łusek lub włosków, zmniejszenie reakcji na bodźce śmierć fizjologiczna).
DIAPAUZA fizjologiczny stan spoczynkowy umożliwiający przeżycie niesprzyjających okresów.
Czynniki wpływające na diapauzę :
- fotoperiodyzm;
- długość dnia;
- temperatura;
- wilgotność powietrza;
- biochemiczny skład roślin żywicielskich.
Objawy zapadania w diapauzę:
1. zaprzestanie żerowania
2. spadek aktywności mięśni
3. nieruchliwość lub mała ruchliwość
4. u larw zachamowanie wzrostu i rozwoju
5. w jaju zachamowanie rozwoju zarodka
6. obniżenie tempa przemiany materii /mniej tlenu/
7. odporność na niską temperaturę
R ó ż n e t y p y d i a p a u z y :
1. embrionalna – Zwójka zieloneczka, Brudnica nieparka
2. larwalna – Barczatka, kuprówka rudka
3. poczwarkowa – Motyle, Strzygonia
4. imaginalna – stonka, Komary
R O D Z A J E D I A P A U Z Y W K L I M A C I E U M I A R K O W A N Y M :
1. diapauza zimowa –
2. diapauza letnia – estywacja
3. diapauza dwuletnia lub wieloletnia – np. Osnuja gwiaździsta
R o d z a j e d i a p a u z y w z a l e ż n o ś c i o d l i c z b y p o k o l e ń
w c i ą g u r o k u :
1. diapauza obowiązkowa – obligatoryjna /u gat. jednopokoleniowych/
2. diapauza względna – fakultatywna /regulowana przez czynniki zewnętrzne/
E K O L O G I A O W A D Ó W
Podział ekologii:
- autoekologia ¬ bada reakcje poszczególnych osobników tego samego gatunku na czynniki środowiska
- demekologia /ekologia populacyjna/ bada reakcje na czynniki środowiska grup osobników tego samego gatunku i ich wzajemne reakcje
- synekologia /biocenologia/ bada wzajemny stosunek wielogatunkowych zgrupowań organizmów ze środowiskiem oraz zależności międzygatunkowe.
Podział ekologii ze względu na poziomy organizacji :
- gatunków
- populacji
- biocenozy
- ekosystemu
Z a d a n i a e k o l o g i i o w a d ó w l e ś n y c h :
a) badanie kształtowania się u owadów cech morfologicznych, fizjologicznych i innych etologicznych pod wpływem środowiska leśnego
b) badanie zależności poszczególnych gatunków owadów od różnych czyników środowiska leśnego zmieniających się pod wpływem zabiegów gospodarczych oraz pod wpływem sukcesji (przyczyny i prawidłowości występowania gatunków)
c) badanie wpływu środowiska leśnego na liczebność, rozmieszczenie w przestrzeni, a szczególnie gradacje i ich przebieg, poszczególnych gatunków
d) badanie warunków i reguł tworzenia się wielogatunkowych zespołów organizmów, a szczególnie owadów w różnych typach lasu, przy różnych sposobach zagospodarowania lasu (wykorzystanie w biologicznych i ekologicznych metodach ochrony lasu)
Organizm system fizyko-chemiczny mający zdolność do samoregulacji, samoutrzymania się przy życiu.
Gatunek (species) podstawowa jednostka taksonomiczna, wszystkie osobniki podobne do siebie zamieszkujące określony areał i dające po skrzyżowaniu płodne potomstwo podobne do rodziców. właściwości gatunku są ważne dla grupy osobników – jednoczesność dojrzewania. Występują one w postaci rodzin, stad, kolonii – np. owady społeczne.
Populacje ekologiczne osobniki zasiedlające środowisko o jednolitym charakterze lub zbliżonym do siebie
Populacje geograficzne zamieszkują określony region geograficzny, charakteryzują się podobnym rytmem życiowym i wykazują podobne cechy morfologiczne.
Podgatunek (subspecies) populacje geograficzne różniące się morfologicznie i oddzielone od populacji formy typowej barierami geograficznymi, np. góry, rzeki, stepy, pustynie.
Np. Gaurotes virginea – larwy szkodn. wtórny So : na zachód od Uralu występuje forma typowa, na wschód podgatunek o przedpleczu o innej barwie (czerwone) – ssp. thalassina.
Ekotyp wynik przystosowania się gatunku do nowych warunków życia, miejsc występowania.
Morfa ekotypy silnie zróżnicowane morfologicznie np. zmiany barwy owadów tego samego gatunku w górach i na nizinach (UV w górach)
Formy ekologiczne ekotypy nie zróżnicowane morfologicznie
Rasy pokarmowe odmienne wymagania pokarmowe przy braku różnic morfologicznych np. szarynka.
Galerucella lineola F. ma 2 rasy :
1. żeruje na liściach olszy czarnej – w dorzeczu Bałtyku, nie mogą jeść liści osiki
2. żeruje na wierzbach i żyje w całej Europie i Azji, mogą jeść liście osiki.
Aberacje barwne /aberratio colloris/ zmienność osobnicza pod względem barwy ciała np. Melasoma aenea – rynnica olchówka :
- forma podstawowa /typica/ - pokrywy zielone,
- aber. haemorrhoidalis /częstsza/ - pokrywy niebieskofioletowe
Zmienność może wynikać z rodzaju pokarmu, warunków wolgotnościowych i cieplnych w środowisku, w którym owady żyją. Mogą występować aberacje morfologiczne – chodzi tutaj o zmiany kształtu.
Dymorfizm płciowy Lucanus cervus – samiec piękny, a samica nielotna
Dymorfizm sezonowy Araschnia levana :
- pokolenie wiosenne (forma levana) – rdzawa
- pokolenie letnie (forma prorsa) – czarna barwa skrzydeł (prawdopodobnie przystosowanie do specyficznych warunków życia w lecie).
Gynandromorfizm np. u Lucanus cervus – część cech męskich, część żeńskich (jedna część cechy męska, a druga część żeńska).
Liczba gatunków w Polsce : 27 000
Na topoli żeruje ok. 700 gatunków, a na dębie ok. 800 gatunków.
Liczebność gradacyjna owadów : np. Lymantria dispar w d-stanach sztucznych, monokulturach obeżre listowie i ekskrementy opadłe stanowią materiał próchnicotwórczy, dogodny dla innych gatunków. W piątym roku gradacji – 6,5 mln gąsienic / ha.
1. Czynniki nieistotne /ogólne/ - wszystko na zewnątrz
2. Czynniki istotne /życiowe/ owadów :
a) abiotyczne:
- światło
- temperatura
- woda w postaci opadów atmosferycznych
- wilgotność względna powietrza i substratu pokarmowego
- skład fizyczny, chemiczny, ruchy powietrza, ciśnienie
- gleba
b) biotyczne wynikają ze wzajemnych stosunków tego samego gatunku (homotypowe) i troficznych zależności różnych gatunków (heterotypowe)
Spektrum życiowe czynniki życiowe (passymalne) występujące w niedoborze lub nadmiarze w stosunku do potrzeb określonego gatunku owada.
optimum
pess pess
min. max.
tolerancja
Intensywność czynnika
Określanie granic tolerancji owadów względem czynników środowisk :
- eury (szeroki)
- steno (wąski)
- np. eurytermiczny, stenotermiczny; eurytopowy, stenotopowy.
Określanie optymalnej wartości czynnika środowiska :
- oligo (skąpy ) gat. oligofagiczny (Melasoma populi – Tp, Wb)
- mezo (średni) gat. mezofagiczny (Trypodendron lineatum – iglaste)
- poli (liczny) gat. polifagiczny (Lymatria dispar – iglaste i liściaste)
Gatunek polisterotermiczny gatunek wymagający wysokich i stałych temperatur.
Zależność między ekologicznym i biocenotycznym optimum wystepowania owadów leśnych :
- areał ekologiczny (możliwy do osiągnięcia przy braku wrogów i konkurentów)
- areał biocenotyczny (realizowany rzeczywiście w obecności gatunków antagonistycznych)
W p ł y w ś w i a t ł a n a o w a d y :
a) bezpośredni (na budowę i zachowanie się owadów – promieniowanie podczerwone – nosiciel ciepła ważny dla owadów, promieniowanie ultrafioletowe – zabójcze dla owadów).
Ochrona owadów przed nadmiarem światła :
- chityna
- pigment
- włoski
- łuski
- ukryty tryb życia w dzień lub nocny tryb życia
Typy aktywności dobowej owadów :
- dzienna
- zmierzchowa (Melolontha melolontha, hippacastani, Rhizotrogus solstitialis, Lucanus cervus)
- nocna (ćmy, głaszcyn brodaty – rójka 23.00-24.00)
b) pośredni na rozmnażanie się przez system endokrynny, na rozwój przez większe spożycie pokarmu, na zmianę obyczajów)
Ruchy to FOTOKINEZA – t y p y :
- fototaksja dodatnia /Lymantria monacha składa jaja na lusterkach, gąsienice wędrują do góry, bo tak mają zakodowane, potem fotoaktyzm dodatni zmienia się w obojętny (gdy dojdą do korony).
skatotaksja
fototaksja
Cetyniec większy zasiedla drzewa na otwartych lub rzadszych powierzchniach, na skraju drzewostanu (temperatura tutaj ma wpływ). generacja siostrzana zasiedla drzewa wewnątrz drzewostanu.
Skala reagowania owadów na światło :
- euryfoty
- stenofoty
Borecznik rudy (Neodiprion sertifer) fototaksja zależy od temperatury V, VI, VII, VIII. Jeżeli okres ten jest chłodny, to jest ona fotododatnia, jeżeli ciepły to fotoujemna.
Skatotaksja odróżnianie przez owady tła jasnego od ciemnego.
Jodłowiec krzywozębny odróżnia Św od Jd na podstawie barwy kowy.
Wpływ pośredni światła na owady : zmiana obyczajów np. trzmieli, które u nas są aktywne w dzień, a na północy dzień i noc.
Wpływ na wzrost aktywności pokarmowej i płciowej. Nie raz wpływ na morfologię owadów, a nawet na budowę narządów rozrodczych.
Wyróżniamy owady dnia długiego i owady dnia krótkiego.
SPOSOBY REGULOWANIA TEMPERATURY CIAŁA PRZEZ OWADY :
1. Zmiana miejsca pobytu (Pyrrhocoris apterus, Hulobius abietis, Melolontha melolontha) : owady albo chowają się w cień, albo dążą do słońca
Kowal dwuplamek – owady ogrzewają się po przezimowaniu w ściółce w skupieniach na pniach drzew po stronie nasłonecznionej.
Szeliniak sosnowiec – migruje z nasłonecznionych części upraw do ocienionych lub ukrywa się wśród roślin runa, gdzie temperatura jest dla niego optymalna (15-17°C) – dzieje się tak przeważnie w upalne lata.
Chrabąszcz majowy – jeżeli maj jest chłodny, to samice składają jaja w nasłonecznionych częściach szkółek, jeżeli maj jest upalny, to wchodzą prawie w drzewostan.
2. Zmiany intensywności pobierania tlenu (chemoregulacja) i wyparowania wody :
- wzrost pobierania tlenu : wzrost temperatury
- wzrost wyparowywania wody : spadek temperatury
Hyloicus pinastri /siwotek borowiec/ - bardzo groźny pierwotny szkodnik fizjologiczny So. Może poprzez zwiększenie intensywności lotu podwyższyć temperaturę ciała o 10°C, biegacze nawet o 20°C.
3. Regulacja temperatury ciała w grupach osobników (Formica – mrowisko, skupiska Ichneumonidae, gniazda os, ule pszczele, gniazda gąsienic Eriogaster lamestris).
Mrówka - na siedliskach suchych, piaszczystych część nadziemna mrowiska jest wysoka, na siedliskach żyźniejszych jest niższa. Jest to wypromiennik ciepła i sposób na wyparowywanie wody.
Gąsieniczniki z rodz. Ichneumonidae zimują ściśle obok siebie dostawione, jak kury na grzędzie.
Osy, pszczoły, szerszenie tworzą w okresie chłodów kulę, która cały czas jest w ruchu. Owady ze środka kuli wychodzą na zewnątrz i te z zewnątrz wchodzą do środka – wszystko odbywa się z tarciem ciał owadów o siebie.
Gąsienice Eriogaster – zimują w gniazdach po kilkaset sztuk, ścieśnione i blisko siebie, na okres jesieni i zimy tracą wodę oraz gromadzą glikogen.
4. Wielkość i kształt ciała (małe owady tracą szybciej ciepło.
powierzchnia ciała
objętość ciała
Owady korzystają z ciepła pochodzącego od słońca, z działalności człowieka, pochodzącxego z procesów rozkładu (gnilnych). Są zwierzętami zmiennocieplnymi (poikilotermicznymi)
5. Barwa ciała – bardzo ciemne sprzyjają chłonięciu ciepła z otoczenia i na odwrót : owady północne i stref alpejskich są ciemne, na południu jasne, jaskrawe, np. Buprestidae.
CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA PREFERENCJE TERMICZNE OWADÓW.
Gatunki stenotermiczne – gatunki o ściśle określonych wymaganiach;
Gatunki eurytermiczne – gatunki o szerokiej amplitudzie ekologicznej względem temperatury. Wymagania względem temperatury mogą się zmieniać i zależą od czynników :
a) warunki środowiskowe, towarzyszące (wilgotność powietrza)
b) temperatura wprowadzająca
c) pora doby – owady dzienne preferujące temperatury niższe w nocy mogą wychodzić z lasu
d) okres wegetacyjny – owady o danym preferendum wiosną mogą mieć niższe preferendum latem – np. Tomicus piniperda
e) stadium rozwojowe – larwy mają inne preferendum niż imagines
Owady podlegają prawu van’t Hoffa, gdzie podwyższenie temperatury o 10°C powoduje wzmożenie czynności fizjologicznych o 7 razy.
Suma efektywnych temperatur – suma średnich dobowych temperatur od jaja do przepoczwarczenia się : bardzo istotne przy prognozie, pozwala na przewidzenie pojawu szkodników (gdy suma średnich dobowych temperatur osiągnie jakiś pułap odpowiedni dla jakiegoś gatunku).
1. POLITERMY stenotermy ciepłolubne – wysokie i stałe temperatury.
Larwy Diptera w gejzerach Islandii i Kamczatki : 55 – 65 °C.
Larwy Buprestidae : 50 – 52 °C (pod korą drzew – Phaenops cyanea).
2. OLIGOTERMY stenotermy zimnolubne – niskie i stałe temperatury.
Poczwarki Melolontha melolontha giną przy –4 °C, a Hyloicus pinastri wytrzymują do -12°C. Lymantria monacha wytrzymują zimowanie w skorupkach jajowych temperaturę –40°C, a w warunkach laboratoryjnych przy niskiej stałej wilgotności powietrza do –70°C.
3. EURYTERMY.
T E M P E R A T U R Y (ż y c i o w e, e f e k t y w n e)
Zero biologiczne /fizjologiczne/ : w Polsce 5 – 8 °C do 30 – 32 (38) °C. Górny próg rozwojowy.
Temperatury pomiędzy minimum, a maximum to temperatury efektywne, czyli różnica temperatury między zerem biologicznym, a temperaturą otoczenia.
Reguła sumy ciepła :
C = (T° - t°) D
C suma ciepła
T° temperatura środowiska
t° temperatura zera biologicznego
(T° - t°) temperatura efektywna
D długość rozwoju
D = C / T° - t°
np. u Bupalus piniarius (Poproch cetyniak) D = 180 / 18,5 – 8 17 dni (długość rozwoju jaja)
SPOSOBY POBIERANIA WODY PRZEZ OWADY.
a) z pokarmem (foliofagi)
b) spijanie z rosy
c) woda metaboliczna, np. Anobium punctatum – utlenianie wodoru z pokarmu i ciał zapasowych lub rozkład węglowodanów w pokarmie
d) chłonięcie całą powierzchnią ciała, np. jaja Melolontha po złożeniu chłoną wodę
SPODOBY WYDZIELANIA WODY PRZEZ OWADY .
a) z ekskrementami, np. gatunki liściożerne i igłożerne
b) poprzez gruczoły u owadów żyjących w wilgotnym środowisku
c) wyparowywanie z powierzchni ciała
PRZYSTOSOWANIA CHRONIĄCE PRZED WYSYCHNIEM.
a) morfologiczne:
- budowa skóry pokrytej lipidami, woskami
- łuski
- włosy
- higroreceptory u owadów niskich wilgotności powietrza
b) biologiczne
- oprzędy, np. Diprion, Coleohora laricella – pochwik modrzewiowiec minujący igły Md, a potem larwy ubierają się w wyminowaną igłę i następne igły zżera z zewnątrz
- kokolity, np. Lucanidae, Scarabaeidae – grudki ziemi zlepione wydzieliną gruczołów odbytowych
c) fizjologiczne
gruczoły rektalne u gąsienic Dendrolimus pini – barczatka sosnówka – mimo, że żeruje na igłach So, woda z pokarmu jest odciągana w jelicie prostym. Ekskrementy są bardzo suche – doskonały materiał palny
d) etologiczne
związane z obyczajami – migracje pionowe, owady glebowe – migracje poziome, zmiany aktywności dobowej.
Wszystkie gatunki z rodziny Carabidae oprócz C.auratus mają aktywność zmierzchowo – poranną. W górach natomiast w związku z chłodnymi nocami owady te są aktywne za dnia, a nie nocą. Aktywność dobowa jest uzależniona od rytmiki endogennej.
Higrofile – owady wilgociolubne
Mezofile – owady o preferencjach pośrednich
Kserofile – owady środowisk bardzo suchych
wilgotność powietrza i podłoża ma duży wpływ na cykl rozwojowy – H.baiulus ma cykl rozwojowy 2 letni, w drewnie bardzo suchym nawet 12 letni.
Wpływ opadów atmosferycznych :
a) bezpośredni, np. zakłócenie rójki i składania jaj, np. u Bupalus piniarius i Trichogramma – Kruszynki. W okresie rójki te delikatne motyle mogą być zabite przez bardzo gwałtowny deszcz.
b) pośredni – przez roślinę żywicielską – w wyniku suszy następuje osłabienie drzewa, więc warunki żerowania są korzystne.
----------------------
Abiotyczne:
Światło,temperatura, woda w postaci opadów atmosferycznych, wilgotność względna powietrza i substratu pokarmowego, skład fizyczny, chemiczny, ruchy powietrza, ciśnienie, gleba
biotyczne wynikają ze wzajemnych stosunków tego samego gatunku (homotypowe) i troficznych zależności różnych gatunków (heterotypowe)
Aktywność dobowa:
Dzienna, zmierzchowa (Melolontha melolontha, hippacastani, Rhizotrogus solstitialis, Lucanus cervus), nocna (ćmy, głaszcyn brodaty – rójka 23.00-24.00)
Aparat liżący:
Aparat gębowy liżąco – ssący (rys.5) jest obecny u much. Podstawową częścią tego aparatu jest mięsista warga dolna (ryjek), zakończona dwoma dużymi płytkowatymi wyrostkami mającymi aparat filtracyjny o złożonej budowie. Żuwaczki i pierwsza para szczęk ulegają całkowitej atrofii, chociaż zachowują się głaszczki szczękowe. Warga i pod gębie, umieszczone w rynienkowatym zagłębieniu przedniej ścianki wargi dolnej i z nią, tworzą rurkę, do której dociera płynny pokarm zlizywany i filtrowany za pomocą płytkowatych wyrostków dolnej wargi. W niektórych przypadkach może następować wtórne uproszczenie lub prawie pełna redukcja aparatu gębowego. Zjawisko to jest charakterystyczne przede wszystkim dla form, które w stadium owada dorosłego nie odżywiają się.
Apocrita, Symphyta:
Podrząd: rośliniarki symphyta
-siedzący odwłok
-skrzydła silnie użyłkowane
-wyraźny dymorfizm płciowy (samce mniejsze z grzebykowatymi czułkami, samice większe z nitkowatymi czułkami
-jaja składane przy pomocy piłkowanego dobrze widocznego pokładełka
2. Podrząd stylikowce Apocrita
-stylikowate przewężenie odwłoka
Grupa A: Owadziarki Terebrantes
-silnie zróżnicowane morfologicznie
-stylikowate przewężenie odwłoka
-zredukowane użyłkowanie skrzydeł
-u samicy pokładełko wystające na zewnątrz
-Ichneumonidae, proctotrupidae, Braconidae, - parazytoidy bezkręgowców
-Cynipoidea: powodują powstawanie wyrośli
-10 tys gat
Gruba B żądłówki Aculeata
-czułki proste lub kolankowato złamane
-skrzydła normalnie użyłkowane, niekiedy brak
- u samic polimorficznych pokładełko zostało przekształcone w żądło
-przeważnie formy drapieżne ale są też formy nektaro pyłko lub spadziożerne
-kilkanaście gatunków żyje w społeczeństwach
Barwniki:
Barwniki :
melanina (od żółtej i jasno brunatnej do czarnej)
karotenoidy (czerwone i żółte)
insektowerdyna (zielone)
pteryna (białe, żółte, pomarańczowe do czerwonych)
Barwy u owada:
Znaczenie barw u owada
Aberacje barwne /aberratio colloris/ zmienność osobnicza pod względem barwy ciała np. Melasoma aenea – rynnica olchówka :
- forma podstawowa /typica/ - pokrywy zielone,
- aber. haemorrhoidalis /częstsza/ - pokrywy niebieskofioletowe
Zmienność może wynikać z rodzaju pokarmu, warunków wolgotnościowych i cieplnych w środowisku, w którym owady żyją. Mogą występować aberacje morfologiczne – chodzi tutaj o zmiany kształtu.
Błonkoskrzydłe i skorki
Charakterystyka błonkoskrzydłych.
150tys. gat. w PL 12tys. b. zróżnicowane morfologicznie i biologicznie, wysoka specjalizacja silnie rozwiniętego układu nerwowego, ruchoma przeważnie z 3-ma przyoczkami czułki różnego kształtu często nitkowate lub kolankowato złamane, pierzaste, inne, W związku z odżywaniem występują 2 typy narządów gębowych: gryzący(rośliniarki, gąsieniczniki, bleskotki, męczelkowate), gryząco-ssący(wielorządłówki, pszczoły, trzmiele), nogi bieżne z 1 lub 2-ma krętarzami, skrzydła błoniaste, przezroczyste, w czasie lotu obie pary złączone, odwłok 8-segmentowy, stylikowany lub siedzący, na końcu odwłoka samicy znajduje się pokładełko lub jego obronna modyfikacja -żądło, larwy pasożytnicze beznogie, poczwarka: wolna z zaznaczonymi żuwaczkami, Podrzędy: Rośliniarki, Żądłówki, 22a.podrządrośliniarkirodziny:niesnujowate,pilarzowate,(podrodzina boreczniki),trzpiennikowate,
22b.podrząd owadziarki
Nadrodzina:bleskotki,(rodziny:kruszynkowate,rodzina:gąsienicznikowate, męczelkowate, Nadrodzina: Galasówki
22c.podrząd: Żądłówki (osowate, mrówkowate)
Skorki cęgosze:
Ciało giętkie; dł. 10-15 mm; I para skrzydeł skórzasta, bez żyłek, II para skrzydeł błoniasta, składana lub brak; na końcu odwłoka cerci; pokarm roślinny-szkodniki drzew; brak oczu i przyoczek; ukryty tryb życia (pod korą, w spróchniałym drewnie, w resztkach roślinnych); pokarm: zarodniki, strzępki grzybów, roztocze; rejony tropikalne; 20 gatunków
Bogatkowate, sprężykowate
Bogatkowate:
Cechy: nawa; dł. 3-30 mm; brak długiego kolca na przedpiersiu; ciepłolubne, dzienny tryb życia; bardzo płochliwe imagines, pokarm imagines: pyłek kwiatowy, kwiaty, liście. Pokarm larw: łyko, miazga, kora, drewno, huby, rosliny zielne; Przypłaszczek granatek; Miedziak sosnowiec. Kwietniczek czterokropkowy, zrąbień Dębowiec, piętki
Spręzykowate: Cechy: nazwa; dł. 15-18 mm; zmienna barwa ciała; larwy tzw. drutowce; specjalizacja pokarmowa larw: korzenie drzewek, kiełkujące nasiona bl, db, drzew iglastych; próchniejące drewno, drobne bezkręgowce w Tm też owady; Specjalizacja pokarmowa imagines: kora młodych pędów i pączki kwiatowe (fitofagi), drapieżce mszyc (zoofagi); Podrzut myszaty: Adelocera murina: larwy (drutowce są szkodnikami siewek, sadzonek i kiełkujących nasion w szkołkach, niekiedy zjadają poczwarki i larwy Dipion Pini
Budowa jaja:
Chorion (zewnętrzna osłona wydzielona przez nabłonek fillikularny; Osłona żółtowa: właściwa błonka jaja; Cytoplazma, Jądra z jąderkiem; Drotiplazma- żółtka; Symbiotyczne mikroorganizmy (u niektórych gatunków)
Diapauza, a liczba pokoleń:
Rodzaje diapauzy w zależności od liczby pokoleń diapauza obowiązkowa – obligatoryjna /u gat. jednopokoleniowych/ diapauza względna – fakultatywna /regulowana przez czynniki zewnętrzne/
Cetyniec większy zwalczanie;
Drzewo pułapkowe wykłada się w myśl tych samych zasad które dotyczą wykładania drzew pułapkowych kontrolnych. Pułapki winny być okorowane na biało pomiędzy 5, a 25 maja, a kora rozrzucona (jełki są pod nią larwy) lub spalona (gdy zabieg jest opóźniony, a na pułapkach znajduja się poczwarki lub młode postacie dorosłe). W okresie korowania pułapek należy okorować także ine drzewa składowane lub pozostawiane w lesie, a także świerze wywroty, złomy, odpady drewno opałowe. Drugą metodą zwalczania uzupełniającą się z pułapkami jest wyznaczanie usuwanie drzew trocinkowych tj. drzew żywych ale osłabionych i zasiedlonych przez cetyńca większego. Wyznaczenie drzew pułapkowych następuje w kilka dni później, gdy to na drzewach pułapkowych-kontrolnych pojawiają się pierwsze trocinki.
Diapauza
DIAPAUZA fizjologiczny stan spoczynkowy umożliwiający przeżycie niesprzyjających okresów. Czynniki wpływające na diapauzę :fotoperiodyzm;długość dnia;temperatura;wilgotność powietrza;biochemiczny skład roślin żywicielskich.
Objawy zapadania w diapauzę:zaprzestanie żerowania;spadek aktywności mięśni;nieruchliwość lub mała ruchliwość;u larw zachamowanie wzrostu i rozwoju;w jaju zachamowanie rozwoju zarodka;obniżenie tempa przemiany materii /mniej tlenu/; odporność na niską temperaturę
R ó ż n e t y p y d i a p a u z y :embrionalna – Zwójka zieloneczka, Brudnica nieparka;larwalna – Barczatka, kuprówka Rudka; poczwarkowa – Motyle, Strzygonia; imaginalna – stonka, Komary
R O D Z A J E D I A P A U Z Y W K L I M A C I E U M I A R K O W A N Y M :diapauza zimowa – diapauza letnia – estywacja-diapauza dwuletnia lub wieloletnia – np. Osnuja gwiaździsta
Cewki Malpighiego:
Składa się z : kryształki kwasu moczowego, nabłonek plastrowy, odcinek pochłaniający, odcinek sekrecyjny, nabłonek szczotkowy (nabdorium)
Spełniają u owadów identyczną rolę jak nerki kręgowców. Wydalają powstałe w plaźmie swych komórek tzw. ziarna wydalnicze mające postać kryształków, których głownym składnikiem jest kwas moczowy. Ponadto wydalane są węglan wapnia, amoniak, sole amonowe, kwas salicylowy, proteiny itd. Dodatkowe czynności: wydalanie substancji wapiennych, przędnych a sporadycznie enzymów trawiennych.
Ciała sercowate
Ciała sercowate, ciała kardialne (łac. corpora cardiaca) – występujące na ścianach aorty, bezpośrednio za mózgiem parzyste narządy neurohemalne owadów. Są miejscem gromadzenia się i dojrzewania hormonu protorakotropowego (PTTH), który pobudza gruczoły protorakalne do wydzielania hormonu linienia. Uwolnienie PTTH wywoływane jest sygnałem z neurosekrecyjnych komórek mózgu. W bezpośrednim sąsiedztwie ciał sercowatych znajdują się ciała przyległe (corpora allata) wydzielające hormon juwenilny.
Czułki:
Czułki są siedliskiem zmysłów węchu i czasem smaku. Na podstawie oceny czułków można określać płeć i gatunek. Z reguły samce mają większe i pokaźne czułki.
Czułek jest osadzony w gniazdku (połączenie stawowe w osadce).
trzonek - scapus /jest najdłuższym segmentem czułka/
nóżka – pedicellum
wić – flagellum
ostatnie segmenty – clara /mogą być rozszerzone w buławkę/
Liczba członów czułków jest bardzo różna. Owady leśne mają z reguły 11 członów czułków
Typy czułków :
szczecinaste /motyle/
nitkowate /chrząszcze/
paciorkowate /stonkowate/
piłkowane z zadziorkami w jednym kierunku /kózki/
grzebykowate i podwójnie grzebykowate /ćmy/
buławkowate /chrząszcze, ćmy/
wrzecionowate /motyle dzienne/
blaszkowate /wachlarzykowate/
kolankowato załamane /ryjkowce/
pierzaste /muchówki/
szczecionośne /muchówki – mucha domowa
Drwalnik paskowany:
Rójka Przebiega w w zależności od warunków atmosferycznych i wysokości nad poziomem morza, od połowy marca do maja (niekiedy do połowy czerwca). Generacja siostrzana roi się na przełomie czerwca i lipca (niekiedy do sierpnia).
Wygląd Larwa beznoga (jak u wszystkich kornikowatych), łukowato zgięta, o wielkości 4 mm, barwy białej, z jasno-brunatną głową. Poczwarka typu wolnego, barwy kremowej, kolebka poczwarkowa głęboko w drewnie. Imago długości 2,5-4 mm. Chrząszcz walcowaty, krępy. Przedplecze i pokrywy dwubarwne, płowobrunatne, płowoczarne lub brązowo czarne. Oczy podzielone są na dwa trójkąty. Punkty na pokrywach w dość regularnych rzędach. Dymorfizm płciowy widoczny w kształcie przedplecza. U samca przedplecze jest w zarycie prostokątne u samicy owalne. U samca czoło jest wklęsłe i samicy wypukłe.
Występowanie
Jest najpospolitszym szkodnikiem technicznym drewna iglastego w całej Polsce.
Pokarm Atakuje świerk, sosnę rzadziej modrzewia i inne iglaste. Właściwym pokarmem zarówno chrząszczy jak i larw jest rozwijająca się w drewnie symbiotyczna grzybnia abrozyjnego grzyba Monilia candida Neg. Zarodniki grzyba są wnoszone do żerowiska przez samicę.
Znaczenie Drwalnik paskowany w czasie gradacji zasiedla nie tylko drewno w korze, ale i drewno świeżo okorowane, czasem nawet przetarte – na składnicach. Powoduje obniżenie wartości drewna poprzez łatwe rozprzestrzenianie się sinizny.
Drwionek okrętowiec
Drwionek okrętowiec ma ciało długości 7-13 mm, czarne z wyjątkiem żółtobrunatnej nasady pokryw i znacznej część przedplecza. Larwa z krótkim cylindrycznym wyrostkiem na końcu IX segmentu odwłoka żeruje w suchym drewnie dębowym. Z uwagi na rzadkość występowania szkody mają charakter lokalny.
Dymorfizm płciowy:
Inny przejaw polimorfizmu- fenotypy sama i samicy np. Xyleborus dis par- rozwiertek nieparek. Gatunek mimo swej zamkniętej formy biologicznej jest wewnątrz bardzo zróżnicowany.
Fluktuacje:
Nieregularne, zależne od czynników zewnętrznych zmiany liczebności, których tendencje wzrostu zależą głownie od zmian zachodzących z roku na rok w fizycznym środowisku populacji. Są one zwykle skorelowane ze zmiennymi warunkami meteorologicznymi.
1. Latentna (spoczynkowa)
2. Temporalna (okresowa) np. anolis flammea, dendrolimus Pini
3. Permanentna (ciągła): tortrix viridana
Podział fluktuacji temporalnych ze względu na regularność w następowaniu gradacji:
Cykliczne, acykliczne
Podział fluktuacji temporalnych ze względu na częstotliwość gradacji: ciągłe (krótka latencja), przerywane (dluga latencja)
Podział fluktuacji temporalnych ze względu na długość trwania gradacji:
1. Kontr aktywne :gradacja krótka, zmiany liczebności silne i krótkotrwałe
2. Dystraktywne: gradacja długa przez dziesiątki lat, Cephalcia abieti
Gąsienicznikowate:
-czułki proste z białą przepaską; znamię skrzydłowe na przednich skrzydłach oraz zwierciadełko (aureola); rozpiętość skrzydeł 5-35 mm; odwłok cylindryczny lub dwubocznie bądź grzbietowo brzusznie spłaszczony; parazytoidy owadów (w tym też szkodników) i pająków; Podrząd: Stylikowce, Apocritagrapa , owadziarki-terebrantes
Gradacje:
: bardzo silne fluktuacje różniące się fazowością
1. Progradacja: faza wstępująca
a) Stadium wstępne
b) Stadium ostrzegawcze
c) Stadium wybudowe
2. Retrogradacja (faza zstępująca)
Stadium pokryzysowe, stan normalny
Hipermetamorfoza:
U niektórych stadium przedpoczwarki – podobne do L4, lecz ciało się skraca i poszerza – potem stadium poczwarki
nadprzeobrażenie (hipermetamorfoza) – poszczególne stadia larwalne różnią się morfologicznie, miejscem bytowania – np. Melonidae. Samice spacerują po ścieżkach, aby złożyć jaja u podnóża kwitnących krzewów w zagłębieniach w glebie. Z jaj wychodzą trójpazurkowce, wspinają się na krzewy (na kwiaty) i tam czekają na przylot pszczół, trzmieli, itp. Chwytają się ich ciała i dokonują forezji (podróż „na gapę”) do ula. W ulu puszczają się futerka i szukają tych fragmentów ula, gdzie zjada mleczko pszczele, miód. Jesienią wychodzą z ula, padają na glebę i tam wkopane w ziemię zimują. Na wiosnę wychodzi całkiem inne stadium larwalne, które linieje i przechodzi w drugie stadium nieco różniące się od poprzedniego. Dopiero potem imago. Niektóre owady kilka stadiów poczwarek.
Holometabolia:
1. przeobrażenie zupełne (holometamorfoza) np. u motyli, błonkówek, muchówek – imago przeważnie żeruje inaczej niż larwa. Całkowita przebudowa anatomiczna, biologiczna i morfologiczna – przysadki larwalne przekształcają się w imaginalne. Przebudowa trwa od przedpoczwarki i poczwarki.
U niektórych stadium przedpoczwarki – podobne do L4, lecz ciało się skraca i poszerza – potem stadium poczwarki
Jelito przednie:
Jelito przednie: stomadaeum, można w nim wyróżnić gardziel, przełyk, wole, przedżołądek, czasem zbiorniki pokarmu lub niektórych jego frakcji położone z boku osi jelita.
W gardzieli (pharynx) pod wpływem skurczu mięśni zaczyna się połykanie pokarmu wprowadzonego z otworu gębowego często już zmieszanego ze śliną produkowaną przez gruczoły ślinowe położone u nasady narządów gębowych. Następnie pokarm dostaje sę do długiego i cienkiego przełyku (oesophagus), a później do roszczeszonego wola (ingluvies). Tutaj pokarm ulega dalszemu zmieszaniu ze śliną produkowana przez te gruczoły ślinowe, których ujścia znajduja się tuż za gardzielą i zostaje poddany procesom trawienia.
Jelito środkowe
Jelito środkowe: najbardziej charakterystycznym elementem budowy jeli środkowego (mesenteron) jest nabłonek- epitelium, utworzony z żywych komórek pokrytych najczęściej delikatnymi plazmatycznymi wyrostkami tworzącymi warstwę pałeczkowatą czyli rabdorium (rhabdorium). Oprócz wydzielania soków trawiennych i wchłaniania produktów trawienia spełnia on jeszcze jedną ważną funkcję, mianowicie wydziela błonę perytroficzą, która jest cienka i otworzona z chitynowych fibrylii zatopionych w białku a jej mikrostrukturę poznano dopiero przy użyciu mikroskopów elektronowych.
Jelito tylne
Jelito tylne (proctodaeum) jest dość krótkie, dzieli się na jelito cienkie (ileum) i jelito proste (rectum) oddzielone zastawką rektalną. Funkcja jelita cienkiego polega nawchłanianiu wody z masy pokarmu, a jelita prostego na formowaniu odchodów, wydalanych następnie przez otwór odbytowy. Odciąganie wody w jelcie tylnym i ponowne jej wprowadzenie do organizmu odbywa się przez działanie gruczołów rektalnych występujących u wielu owadów lądowych narażonych na wysychanie w warunkach niskiej wilgotności powietrza.
Jodłowiec krzywozębny:
pierwsza rójka przypada na koniec kwietnia i maj, a jej kulminacja zależy od warunków mikroklimatycznych i przebiegu pogody w danym miesiącu. Atakuje jodłę w połowie długości strzały,a następnie kieruje się w stronę części odziomkowej. Komora godowa usytuowana w płaszczyźnie promienistej kory a wejście do niej znajduje się zwykle pod łuską korowiny. Rozwój larw przebiega szybko i już po 2-3 tygodniach wgryzją się one do bielu na głębokość 2-7 mm tworząc tam podłużną kolebkę poczwarkową i zatykają jej część wejściową czopem z białej mączki. Whryzają się na okres zmowy w korę starych i młodych jodeł. Ulubionym miejscem ognisk gradacyjnych są drzewostany jednogatunkowe jodłowe na stokach południowych i zachodnich, halizny, drzewostany starsze o małym zwarciu, a dużym nasłonecznieniu. Szkody dotkliwe. Równocześnie z nim jodła jest zasiedlana w dolnej części strzały przez smolika jodłowc, a w koronie przez wgryzonia jodłowca i jodłowca woroncowa. W zależności od warunków gatunki te wyprzedzając się w atakach, przygotowują materiał lęgowy dla całego zespołu kambiofagów.
Karaczany:
Karaczany, hełmce (Blattodea, Blattoptera, Blattariae, Blattaria) – rząd owadów z przeobrażeniem niezupełnym, liczący ponad 3500 gatunków. Prowadzą ukryty tryb życia (kryptyczny), przeważnie nocny, są wszystkożerne.
Ciało zazwyczaj ciemno ubarwione (różne odcienie brązu i ciemnego brązu). Głowa jest prawie w całości ukryta pod tarczowatym i szerokim przedpleczem (stąd ich nazwa hełmce). Mają długie, wieloczłonowe i pokryte szczecinkami czułki. Przednia para skrzydeł jest silnie schitynizowana i ciemniejsza. Skrzydła z widocznym i gęstym użyłkowaniem. Tylna para skrzydeł jest zazwyczaj szeroka i błoniasta, w spoczynku ukryte pod pierwszą parą. Często spotykane są formy krótkoskrzydłe (brachypteria). Odnóża są długie i smukłe z długimi kolcami, pozwalają na szybki bieg. Odwłok jest szeroki, zakończony parą członowanych wyrostków odwłokowych (cerci). Samice czasem mają przyczepiony do odwłoka kokon jajowy (ooteka).
Karaczany liczniej występują w krajach tropikalnych. W tej grupie wiele gatunków jest synantropijna z gatunkami inwazyjnymi. W Polsce wykazano występowanie 16 gatunków, co stanowi ok. 0,4 % wszystkich gatunków żyjących współcześnie na Ziemi. Spośród 16 gatunków krajowych jedynie 7 występuje w środowiskach naturalnych (m.in. Ectobius erythronotus, Ectobius lapponicus, Ectobius sylvestris), pozostałe to gatunki zawleczone, najczęściej pochodzenia tropikalnego. Spośród nich Blatta orientalis i Blattella germanica są gatunkami synantropijnymi, zdolnymi do swobodnego i niekontrolowanego przez człowieka rozprzestrzeniania się. Pozostałe gatunki synantropijne zamieszkują cieplarnie (m.in. w ogrodach zoologicznych): Panchlora exoleta, Panchlora nivea, Pycnoscelus surinamensis, Periplaneta americana, Periplaneta australasiae, Nyctibora brunnea i Nyctibora sericea.
Do rzędu karaczanów zaliczane są rodziny:
Blaberidae Blattellidae – prusakowate Blattidae – karaczanowate Cryptocercidae Nocticolidae Polyphagidae
Klasyfikacja gospodarcza owadów:
-szkodniki pierwotne(zasiedlają drzewa i krzewy całkowicie zdrowe: larwy motyli, rośliniarek, niektórych chrząszczy, mszyce, pluskwiaki, dorosłe chrząszcze) i wtórne (zasiedlają rośliny osłabione działaniem czynników pogodowych, glebowych, biotycznych, antropogennych np. kornikowate, kózkowate, bogatkowate, trzpiennikowate
-szkodniki fizjologiczne drzew (owady, których żer zakłóca funkcje życiowe drze np. szkodniki pierwotne i niektóre wtórne) i szkodniki techniczne drewna (owady których żer obniża wartość produktu np. drwalniki, rozwiertki, drwionek okrętowiec, rytel pospolity, trzpienniki, kózkowate)
-szkodniki różnych gatunków drzew i krzewów
-szkodniki szkółek, upraw, młodników, drągowin, i starszych drzewostanów
-szkodniki nasion, liści, pączków, miazgi, łyka, drewna itd.
-szkodniki pierwszorzędne (strzygonia Chojnówka, brudnica mniszka, barczatka sosnówka), drugorzędne (osnuja czerwonogłowa), trzeciorzędne, nękające:( fitofagi, których żer systematycznie utrudnia rozwój i wzrost drzew, ale nie prowadzi do zamierania. Np. skośnik tuzimek, zwójka sosnóweczka, rozwałek korowiec)
Kołatkowate:
Cechy: nazwa; dł. 1,5-9 mm; w jelicie symbiotyczne bakterie i grzyby rozkładające celulozę, specjalizacja pokarmowa: drewno uszkodzonych mechanicznie drzew żywych; drewno budowlane; meble i sprzęty drewniane, kora, szyszki, huby, produkty żywnościowe,
Znaczenie gospodarcze: najważniejsze szkodniki drewna użytkowego, głównie budowlanego i mebli
Kołatek domowy- Anobium punctatum Wyschlik grzebykożerny- Ptilinus pectinicornis
Komórki neurosekcyjne mózgu:
Komórki neurosekrecyjne mózgu regulują czynności innych gruczołów. ciała przyległe /corpora alaata/ wydzielają neoteniny – pobudza rozwój narządów lawalnych, a hamuje imaginalnych. Ciała sercowate /corpora cordiata/ regulują układ oddechowy, tworzenie lipidów. Gruczoły przedtułowiowe znikają u imago. Wytwarzają hormon linienia –ektyzon działający odwrotnie do neoteniny.
Kruszynkowate:
Kruszynkowate Apocrita stylikowce:owady bardzo małe (0,3 mm dł); na przednich skrzydłach tylko jedna żyłka; nogi skoczne; czułki kolankowato załamane; pasożyty jaj wielu owadów: motyli, błonkówek, chrząszczy, sieciarek; zjawisko poliembrionii; Kruszynek lesny- Trichogramma embryophagum: w lasach sosnowych, pasożyt jaj strzygonii Chojnówki, paprocha cetyniaka, osnuji gwiaździstej , zwójki sosnóweczki
Krzywa przeżywania:
Krzywe przeżywania- opisują śmiertelność osobników w populacji. Wyróżnia się cztery typy:
krzywa "wypukła"- śmiertelność w początkowej fazie rozwoju jest niewielka, później spada prawie do zera, by wzrosnąć gwałtownie w okresie starości. Przykładem może być człowiek, słoń.
krzywa "wklęsła"- organizm wydaje na świat bardzo liczne potomstwo, faza ta cechuje się bardzo dużą śmiertelnością, przezywa nie wiele osobników, ale żyją bardzo długo. Należy pamiętać, że potomstwo pozostawiane jest bez opieki. Przykładem może być: tasiemiec, część żab.
krzywa "esowata"- śmiertelność jest duża u młodych osobników, maleje u dorosłych i znów wzrasta w okresie starzenia się. Przykładem mogą być: mrówki, ssaki kopytne.
krzywa "schodkowata"- dotyczy zwierząt przeobrażających się. Przykładem są motyle.
Mięśnie:
1. Mięśnie s z k i e l e t o w e /somatyczne/ - ruchowe,
2. Mięśnie t r z e w i o w e /wisceralne/ - serce, jelita, narządy rozrodcze.
Mięśnie szkieletowe odpowiadają segmentowej budowie ciała – mięśnie segmentalne i mięśnie międzysegmentalne. Musi być jednym końcem przymocowany do ruchomej, a drugim do nieruchomej części ciała. Odcinki ciemne na mięśniach się skracają, a jaśniejsze się nie skracają.
Budowa mięśnia :
1. komórki mięśniowe,
2. odcinki ciemne,
3. otoczka.
U owadów słabo poruszających się mięśnie dochodzą tylko do hypodermis. Owady szybciej poruszające się mają mięśnie dochodzące do egzokutikuli. Owady dobrze szybko biegające i latające długo posiadają prymitywne ścięgno. Relatywna siła mięśni owadów jest kilkanaście razy większa od siły mięśni człowieka. Jeden bodziec może spowodować kilkadziesiąt, a nawet kilkaset skurczów
Motyle budowa larw:
Budowa gąsienic:
-3 pary nóg tułowiowych i 5 par odwłokowych; 3 pary nóg tułowiowych i 2-3 par odwłokowych (geometridae); brak odnóży (gat. Minujące); ciało nagie lub owłosione (liszki); larwy: ksylofagi
Poczwarka: pupa obtecta: u gatunków bardziej prymitywnych pupa libera lub pupa semilibera
Motyle imago:
-łuski na skrzydłach (wyjatek Sessidae); czułki o zmiennej budowie, nitkowate, szczecinkowate, maczugowate, wrzecionowate, pierzaste,; dymorfizm płciowy (wielkość i kształt ciała, czułki, barwa, skrzydła); narządy gębowe ssące, liżąco-ssące, rzadko gryzące lub zmarzniałe; ssawka: wydłużone żuchwy i głaszczki wargowe, zredukowane żuwaczki; budowa tułowia: silnie połączone 3 segmenty; duże zróżnicowanie morfologiczne: rozpiętość skrzydeł od 3-8 mm do 20-30 cm; brak żołądka żującego u imagines, ale występują wole; u imagines zmarniałe narzady gębowe; rozpiętość skrzydeł >15 cm
Budowa gąsienic:
-3 pary nóg tułowiowych i 5 par odwłokowych; 3 pary nóg tułowiowych i 2-3 par odwłokowych (geometridae); brak odnóży (gat. Minujące); ciało nagie lub owłosione (liszki); larwy: ksylofagi
Mszyce:
Bardzo popularnymi szkodnikami wielu roślin uprawnych są obecnie mszyce, które często uszkadzają także ozdobne rośliny iglaste. Żer mszyc (czyli zrostek jodłowy i ochojnik pędowy) na jodłach objawia się zwijaniem igieł i deformacją pędów.
Występują masowo, żerują na roślinach. W większości są szkodnikami upraw.
Są to owady małe, o miękkim i delikatnym ciele i błoniastych skrzydłach, często zredukowanych. Odwłok baryłkowaty, z zaznaczoną wyraźnie segmentacją. Przechodzą przeobrażenie niezupełne.
Mszyce są roślinożerne: wysysają sok z roślin. Często są przyczyną znacznych szkód w uprawach. Przeciw mszycom stosuje się specjalne opryskiwanie specjalnymi preparatami.
Mszyce są niewielkie, a to utrudnia ich zwalczanie. Naturalnym wrogiem mszyc są biedronkowate i złotookowate, od których mszyce są znacznie mniejsze.
Aphis nerii
Mszyce obsiadają przede wszystkim pąki kwiatowe, co wiąże się z tym, że samice składają jaja na łodyżce w pobliżu pąka. Gdy młode mszyce się wylęgną, natychmiast zaczynają korzystać z soków rośliny. Wcześniej mszyce zaliczane były do podrzędu Aphidina w rzędzie pluskwiaków równoskrzydłych (Homoptera). Na skutek rewizji systematyki pluskwiaków (obecnie Hemiptera) przyjmuje się, że nadrodzina mszyc (Aphidoidea) wraz z czerwcami, koliszkami i mączlikami tworzą podrząd piersiodziobych (Sternorrhyncha).
Narożnica zbrojówka:
Roi się w maju i lipcu. Gąsienice pierwszego pokolenia żerują w czerwcu i lipcu, drugiego pokolenia od sierpnia do października. Początkowo gąsienice żerują wspólnie, a dopiero w dwóch ostatnich stadiach larwalnych rozchodzą się po drzewie. Przepoczwarzenie nastepuje w glebie. Zimują nawet dwukrotnie poczwarki II pokolenia, a z uwagi na diapauzę osobników, także i część poczwarek I pokolenia. Narożnica zbrojówka jest polifagiem. Zwalczanie insektycydami kontaktowymi, najlepiej w pierwszych stadiach larwalnych.
Narządy gębowe:
1. gryzący (ortopteroidalny)
• wszystkożerny
• mięsożerny
• roślinożerny
2. ssący
3. liżąco – ssący
4. kłująco – ssący
5. liżący
U motyli żuwaczki są zmarniałe i słabo rozwinięte, głaszczki żuchwowe są zmarniałe, żuwki zewnętrzne uległy wydłużeniu i połączone są stawem saneczkowym.
W typie kłująco – ssącym wargi uległy zrośnięciu, żuchwy uległy zrośnięciu tworząc kanalik.
W typie liżąco – ssącym następuje wciąganie języczków i przyjęzyczków i wytwarza się podciśnienie.
W typie liżącym tarcza oralna (labellum) zdziera warstwy skóry. Narządy gębowe przymocowane są do głowy za pomocą podgębia (hypopharynx) i nadgębia (epipharynx).
Aparat gębowy typu gryzącego (ortopteidalnego).
elementy nieparzyste – warga górna i dolna, która u góry rozdziela się na elementy parzyste.
Warga dolna składa się z podbródka (submentum), brody (mentum), głaszczka wargowego (palpus labialis), przyjęzyczków (paraglossae), języczków (glossae).
Warga górna – żuwaczki (mandibulae), żuchwa (maxillae) – kotwiczka (cardo), pieniek (stipes), głaszczek żuchwowy, żuwka wewnętrzna (lacinia), żuwka zewnętrzna
Nogi:
Owady mają 3 pary odnóży, ale są wyjątki które nie mają nóg wcale.
W siodełku przedbiodrza (subcoxa) osadzone jest biodro, które porusza się tylko w poziomie przód – tył. W innych kierunkach nogi poruszają się już w dalszej części. Golenie mają wyrostki, co często stanowi cechę rozpoznawczą. Ostatni segment najczęściej pięcioczęściowej stopy zaopatrzony może być w pazurki i przylgi (pulvillae).
Typy odnóży :
• kroczne,
• bieżne,
• grzebne (golenie rozpłaszczone bocznie pełnią funkcję łopat, skarabeusz nie posiada na przedniej parze nóg stóp),
• skoczne (zgrubiałe uda długie, golenie z zębami),
• czepne (np. muchówki, goleń i stopa tworzą pewnego rodzaju kajdany, uda i golenie są zgrubiałe),
• chwytne (np. modliszki na goleniach mają ostre zęby, które ułatwiają jej polowanie),
• pływne (u owadów wodnych stopa i goleń silnie spłaszczone, na stopie znajdują się wyrostki, które zwiększają powierzchnię stopy)
Schemat poruszania się owada
Ochrona owadów:
1. Metody zwalczania owadów.
Dzielą się na:
I fizykochemiczne -najstarsza metoda wymagająca znacznego nakładu pracy ręcznej. Zwalczanie szkodników, ochrona drzew i d-nów może być wykonane przez
1. stosowanie przeszkód zagradzających szkodnikom dostęp do miejsc żerowania(szkółek, upraw, koron drzw)
2. zbieranie żerujących owadów szkodliwych,
3. . wyłapywanie owadów szkodliwych poszukujących żeru lub miejsc do złożenia jaj. Złapane owady są niszczone różnymi metodami (mech. chem. fizycznymi)
II) fizyczne wykorzystuje się energię promieniowania, ultradzwięki, energię elektryczną. Zaletą tej metody jest: wysoka selektywność stosunku do określonego gat. szkodnika. Wadą: wysokie koszty i ograniczona możliwość stosowania
III chemiczne. Wykorzystuję się tu: insektycydy (trucizna+nośnik-składnik obojętny) mogą one oddziaływac toksycznie na organizm owadów przez przewód pokarmowy (insektycydy żołądkowe), układ nerwowy(insekt. kontaktowe),układ tchwakowy (insekt. oddechowe). Wiele insektycydów wykazuje działanie kombinowane porażając różne układy.
IV) biologiczne:
1.met. mikrobiologiczna obejmuje zabiegi zwalczania szkodliwych owadów przez zastosowanie mikroorganizmów (wirusów, bakterii, grzybów, pierwotniaków, nicieni). Technika tych zabiegów zwana sztuczną epizocją polega na wprowadzeniu do zagęszczonej populacji szkodnika ogromnej ilości mikroorganizmów.
2. mezobiologiczna: polega na wykożystywaniu do zwalczania szkodliwych owadów leśnych owadów pasożytniczych i drapieżnych. które są wprowadzane na obszary zagrożone przez fitofagi znajdujące się w stadium gradacji. Introdukcja może opierać się na gat. miejscowych entomofagów i nosi wtedy nazwę introdukcji wewnątrzareowej lub gat. z innych obszarów geograficznych introdukcja pozaareowa.
3. met. ogniskowo-kompleksowa. W skład zabiegów tej met. wchodzą działania zmierzające do poprawy procesów fizjologicznych wzrostu drzew, d-nów, oraz zwiększenia różnorodności biologicznej w ogniskach gradacyjnych foliofagów So. Pierwsza gr. zabiegów obejmuje zabiegi nawożeniowe, staranne pielęgnowanie d-nów, czynności profilaktyczne wobec szkodliwych fitofagów. Drugą gr. środków są zabiegi met. biologicznej związaną z koncentracją entomofagów, zwłaszcza tych które są zdolne do znoszenia gwałtownych zmian zagęszczenia ich ofiar i żywicieli(mrówki, pająki, ptaki, nietoperze)
Ochrona owadów przed nadmiarem światła :
Chityna, pigment, włoski, łuski, ukryty tryb życia w dzień lub nocny tryb życia
Multipasożytnictwo, super:
superpasożytnictwo, powtórne złożenie jaj na gospodarzu przez inną samicę tego samego gatunku → parazytoida.
multipasożytnictwo, pasożytnictwo wielokrotne objawiające się wykorzystywaniem jednego gospodarza przez dwa lub więcej gatunków → parazytoidów owadzich
parazytoidy, owady pasożytujące na innych owadach, powodujące zwykle ich śmierć.
Parazytoidy, hiperpasożyty – organizmy pośrednie między drapieżcami a pasożytami. Forma oddziaływań między gatunkami o charakterze antagonistycznym. Parazytoid (głównie owady z rzędu Muchówek i Błonkoskrzydłych) składa swoje jaja w ciele lub na ciele innego gatunku owada. Dalszy rozwój nie prowadzi bezpośrednio do śmierci żywiciela, jednak później rozwijające się larwy konsumują ciało żywiciela. W odróżnieniu od większości drapieżców parazytoidy mogą wykazywać wysoką specjalizację.
Nisza ekologiczna:
Nisza ekologiczna – zespół czynników ekologicznych (np. światło, pokarm, miejsce) zapewniający osobnikowi, populacji lub gatunkowi warunki do życia. Według modelu Hutchinsona z 1957 roku można rozpatrywać niszę jako n-wymiarową przestrzeń której wymiarami są czynniki ekologiczne[1].
Na terenie biocenozy populacje konkurują o korzystne czynniki. Zgodnie z zasadą Gausego jedna nisza może być zajęta tylko przez jedną populację. Nisza ekologiczna określa miejsce danej populacji w biocenozie. Można wyróżnić[1]:
niszę podstawową (fundamentalną, potencjalną, ang. fundamental niche) - możliwą ze względu na właściwości organizmu
niszę realizowaną (ang. realized niche) - ograniczoną przez konkurencję.
Oczy
Oczy złożone (oculi) występują u imagines i larw owadów o przeobrażeniu niezupełnym.
Przyoczka (ocelli) występują u larw owadów o przeobrażeniu zupełnymi u postaci imaginalnych. Przyoczka odbierają natężenie światła.
Oczka boczne (stemmata) u larw owadów o przeobrażeniu zupełnym i niezupełnym w miejscu, gdzie powstaną oczy złożone. Oczka boczne dobierają bodźce świetlne, ale nie widzą kształtów.
Oczy złożone zajmują nieraz dużą część głowy. Składają się z dziesiątek tysięcy elementów (ommatidia – fasetki). Oczy złożone odbierają barwy i kształty.
Owady widzą nieostro i rozróżniają kolory. Owady widzą ultrafiolet i podczerwień. widzą obrazy nieodwrócone i pomniejszone. Fasetki odbierają obraz w częściach i wygląda on jak mozaika.
Schemat budowy ommatidium
1. rogówka
2. stożek krystaliczny
3. komórki pigmentowe
4. komórki wzrokowe /siatkówkowe/
5. pręcik wzrokowy /rabdom/
6. komórka rogówkotwórcza
1,2,6 część optyczna
3,4,5 część receptoryczna
Ommatidium składa się z części dioptrycznej, receptorycznej i izolacyjnej (pigmentowej).
Typy ommatidiów :
- apozycyjne /owady dzienne/;
- superpozycyjne /owady nocne/ (promienie świetlne przebiegają do określonej komórki siatkówkowej z sąsiednich jednostek wzrokowych, dzięki temu mogą być rejestrowane słabe impulsy, ale kosztem ostrości obrazu – jest tu zjawisko nakładania się obrazów
Owady krążą wokół źródła światła – jest to reakcja kompasowa. Owady mają zdolność orientowania się w przestrzeni wg kąta padania promieni słonecznych lub promieni odbitych od księżyca.
Reakcja menotaktyczna występuje także u ptaków. Jest ona pożyteczna przy prognozowaniu i zwalczaniu owadów.
Odporność na temperaturę:
Odporność owadów na temperaturę zalezy od gatunku, warunków geograficznych jego występowania, stadium rozwojowego, płci, stanu fizjologicznego określonego warunkami odżywiania się i warunkami termicznymi poprzedzającymi nastąpienie niskich temperatuch. Dużą rolę odgrywa zjawisko przechłodzenia, polegające na tym że woda związana w ciele owada koloidalnie z substancjami białkowymi zamarza w temperaturze znacznie niższej niż 0 st. C. Sczególnie znaczenie pod tym względem ma zawartość wody w ciele, stopień jej związania z koloidami, koncentracja roztworów fizjologicznych zawartość glikogenu i tluszczu w ciele owada.
Tak więc pędraki chrząszcza gnią w temperaturze -4, oiczwarki zawisaka borowca w -12. Zimujące w pączkach sosen gąsienice zwójki sosnóweczki w naszych szerokościach geograficznych giną w temperaturze -27, na Ukrainie -12 w Syriijuż w kilkustopniowym mrozie. Postacie dorosłe kornika drukarza znoszą lepiej mrozy niż jego larwy i poczwarki. Zimujące w osłonkach jajowych gąsienice brudnicy mniszki wytrzymują temperatury -40, a w warunkach laboratoryjnych -70.
Ogłodek wielorzędowiec:
2-3.7 mm; szkodnik wtórny wiązu (larwy) i pierwotny (imagines); żer dojrzewający: cienkie gałązki w koronach wiązów; przenoszenie zarodników Ophiostoma ulmi: grafioza Holenderska choroba wiązu;
Zwalczanie: drzewa pułapkowe (IV i V rójka); wycinanie opanowanych drzew, palenie kory i gałęzi, pułapki feromonowi
Olejnicowate i Kuakowate:
Oleicowate:
Cechy: nazwa; owady średniej wielkości ciała i duże (10-20 mm); kantarydyna-alkaloid zawarty w hemolimfie; Oleica królewska- Meloe violaceus; Majka lekarska-Lytta vesicatoria (dł. 10-12 mm), szkodnik w szkólkach jesionowa tych, imago ogryza liście jesionu, topoli, klonu, i bzu lilaka
Kusakowate: Staphylinidae:
Cechy: nazwa; dł. 0,5-30 mm; saprofagi, nekrofagi, koprofagi, zoofagi, 25tys gatunków, miejce występowania: pod korą, w ściółce, w mrowiskach, w grzybach; znaczenie w biocenozie;
Opiętek:
Opiętek: szkodnik wtórny Tp, Ol, db, Bk; objawy: wyciek soku, odstawanie kory, przebarwienia liści, usychanie pędów. Larwy Piętków są na całej długości ciała jednako szerokie. Na ostatnim segmencie odwłoka dwa kolce. Ciało wydłużone, klinowate, w przekroju poprzecznym grzbieto-brzuznie spłacone. Głowa mała, prostopadła do osi ciała. Czułki krotkie, jednostronnie piłkowane. Stopy 5 członowe.
Ortopteidalny aparat gębowy:
Aparat gębowy typu gryzącego (ortopteidalnego).
elementy nieparzyste – warga górna i dolna, która u góry rozdziela się na elementy parzyste.
Warga dolna składa się z podbródka (submentum), brody (mentum), głaszczka wargowego (palpus labialis), przyjęzyczków (paraglossae), języczków (glossae).
Warga górna – żuwaczki (mandibulae), żuchwa (maxillae) – kotwiczka (cardo), pieniek (stipes), głaszczek żuchwowy, żuwka wewnętrzna (lacinia), żuwka zewnętrzna (galea).
Partogeneza:
Dziworództwo, występuje u owadów jajo i żyworodnych prawie wszystkich rzędów z wyjątkiem Odonata i Hemiptera
Arrenotokia: z niezapłodnionych jaj powstają (dwa męskie znaki)
Telitokia: z niezapłodnionych jaj powstają ( dwa żeńskie znaki)
Amfitokia: z niezapłodnionych jaj powstają (2 męski i żeńskie)
Poczwarki:
Nie pobierają pokarmu, przeważnie są nieruchliwe (wyjątek trociniarki, przeziernikowate) – ich poczwarki mają na segmentach odwłokowych haczyki lub kolce, żerując w drewnie wykonują duże zapasowe otwory z chwilą, gdy kończy się przepoczwarczanie poczwarka wysuwa się się na zewnątrz przy pomocy tych haczyków.
W poczwarkach wszystkie narządy larwalne ulegają rozpuszczeniu i tworzą się narządy imaginalne, intensywnie oddychają. poczwarki posiadają przysadki poczwarkowe, z których tworzą się narządy imaginalne. Niektóre poczwarki tworzą oprzędy, na podstawie których tworzy się klucze.
Przepoczwarczenie odbywa się na roślinach, w roślinach żywicielskich, w glebie lub gdzie indziej, w zwiniętych liściach (zwójka zieloneczka – tortrix viridana), wytwarzają tutki (np. Attelabidae), we wnętrzu roślin zielnych, pod korą, w drewnie.
1. poczwarka wolna (pupa libera) – poszczególne części ciała są dobrze widoczne z zewnątrz i można je odchylać
a) z ruchomymi żuwaczkami (pomoc przy wyjściu z kokonu, np. Neuroptera
b) z nieruchomymi żuwaczkami, np. Hymenoptera, Coleoptera
2. Poczwarka zamknięta (pupa obtecta), np. lepidoptera, niektóre Diptera, Coleoptera (Coccinellidae), Hymenoptera (Halcididae). Ciało okryte osłonką poczwarkową. Można odróżnić płeć. U poczwarek samców – na 9 segmencie odwłokowym , u poczwarek samic na 8 segmencie odwłokowym.
3. Wyróżniano kiedyś bobówkę (kokon rzekomy) (pupa coarctata), np. Diptera,(Cyclorrhapha, Brachycera)
przetchlinka
wieczko wylęgowe
ostatnia wylinka larwlna niezrzucona, widać segmentację
przetchlinka
Owady te są pożyteczne, bo są nadpasożytami.
Stadium poczwarkowe trwa różnie :
Diptera – 6 dni, kilka godzin,
Ocneria monacha – 9-14 dni,
Strzygonia choinówka - 9 miesięcy.
U owadów Holometabola całkowita przebudowa morfologiczna, anatomiczna, biologiczna, przysadki larwalne przekształcają się w imaginalne (czułki, nogi) tworzą się przysadki
Polimorfizm płciowy:
polimorfizm płciowy :U wszystkich owadów społecznych charakterystyczny jest polimorfizm ( zróżnicowanie postaci). Osobniki płciowe są zawsze większe, uskrzydlone, mają dobrze rozwinięte oczy oraz gruczoły rozrodcze. Królowa pszczół osiąga długość ciała 25mm, truteń 17mm, a robotnica 15mm. Żołnierze u mrówek odznaczają się dużą głową i masywnymi żuchwami i szczękami; Lucanus cervus
Przeobrażenie:
Przeobrażenie – metamorfoza owadów :
Fazy rozwoju postembrionalnego :
- larwalna (wzrost i rozwój osobniczy)
- imaginalna (rozmnażanie się i rozprzestrzenianie)
1. Owady o przeobrażeniu niezupełnym (Hemimetabola) – duże zmiany wewnętrzne – hemimetamorfoza
Larwy nie różnią się zasadniczo od imagines, żyją w tym samym środowisku i pobierają podobny lub ten sam pokarm, ale nie mają narządów rozrodczych, nie mają skrzydeł lub mają znikome; brak u nich czułków lub są, ale bardzo słabo rozwinięte.
2. Owady o przeobrażeniu zupełnym (Holomatabola) – duże zmiany zewnętrzne – holometamorfoza
Larwy owadów zupełnie niepodobne do imagines żywią się czym innym i żyją w innym środowisku, np. gąsienice motyli
Rozwój prosty u szczeciogonków /Thysamura/ - imagines żerują jak larwy, w tym samym miejscu.
Owady wyższe
2. przeobrażenie niezupełne (hemimetamorfoza) np. u prusaka (Blatella germanica) – brak stadium poczwarki – imago żeruje jak larwa. Stopniowe zmiany wewnętrzne, liczne narządy larwalne, których zaczątki jak np. jajniki i jądra zachowują się aż do imago.
3. przeobrażenie zupełne (holometamorfoza) np. u motyli, błonkówek, muchówek – imago przeważnie żeruje inaczej niż larwa. Całkowita przebudowa anatomiczna, biologiczna i morfologiczna – przysadki larwalne przekształcają się w imaginalne. Przebudowa trwa od przedpoczwarki i poczwarki.
U niektórych stadium przedpoczwarki – podobne do L4, lecz ciało się skraca i poszerza – potem stadium poczwarki
4. nadprzeobrażenie (hipermetamorfoza) – poszczególne stadia larwalne różnią się morfologicznie, miejscem bytowania – np. Melonidae. Samice spacerują po ścieżkach, aby złożyć jaja u podnóża kwitnących krzewów w zagłębieniach w glebie.
Z jaj wychodzą trójpazurkowce, wspinają się na krzewy (na kwiaty) i tam czekają na przylot pszczół, trzmieli, itp. Chwytają się ich ciała i dokonują forezji (podróż „na gapę”) do ula. W ulu puszczają się futerka i szukają tych fragmentów ula, gdzie zjada mleczko pszczele, miód. Jesienią wychodzą z ula, padają na glebę i tam wkopane w ziemię zimują. Na wiosnę wychodzi całkiem inne stadium larwalne, które linieje i przechodzi w drugie stadium nieco różniące się od poprzedniego. Dopiero potem imago.
Niektóre owady kilka stadiów poczwarek.
Pokładełko:
Pokładełko ma formę prowadnicy poruszającej się tam i z powrotem.
Jaja mogą być składane do wnętrza tkanki roślinnej – np. trzpiennikowate.
Jaja muszą być zabezpieczone. Niektóre gatunki przykrywają złoża jaj włoskami z odwłoka – np. LYMANTRIA DISPAR /brudnica nieparka/ złoże jaj wytrzymuje bardzo niskie
temperatury : są to lusterka z 80 –100 jajami. Jaja w złożach mogą być pokryte tarczką zasychającą wydzieliną z gruczołów kitowych. Owady , które składają jaja do gleby zamykają je w futerałach (ooteka).
Przetchlinki:
Przetchlinka wpuklenie pancerza zewnętrznego. Składa się z pancerza zewnętrznego, przedsionka (atrium) wyścielonego szczecinkami filtracyjnymi, układu zamykającego. Są tutaj połączone mięśnie zamykające i otwierające. Kiedy jest w powietrzu dużo wilgoci, mało tlenu i dużo CO2 wtedy znacznie skuteczniejsze jest zwalczanie insektycydami gazowymi.
Owady otwierając pierwsze i ostatnie przetchlinki stwarzają przeciągi wewnątrz ciała i regulują przepływ powietrza.
Przetchlinki przechodzą w tchawki. Mają różną szerokość. Są pochodzenia ektodermalnego i są wzmocnione spiralnymi zgrubieniami (chitynowe pręciki – biegną także w tracheolach, zapobiegają zamknięciu się tchawki – są to tenidia). Nabłonek tchawkowy złożony z żywych komórek i błona właściwa (intima).
Tchawki rozgałęziają się drzewkowato w tracheole dochodzące do każdej komórki w postaci komórek gwiaździstych – oplatają każdą komórkę.
Przewężyk modrzewiowiec:
długość do 1 mm, barwy pomarańczowej (samiec) lub szarobrunatnej (samica) wysysający igly modrzewia. Rząd przylżeńce (Thysanoptera). Czułki 6 członowe. Narządy gębowe kłująco-ssące, asymetryczne. Nogi kroczne z 1-2 członową stopą zakończoną dwoma krótkmi pazurkami i przylgą. Skrzydła bardzo wąskie, skąpo użyłkowane, o brzegach pokrytych liznymi rzęsowatymi włoskami, często skrzydła silnie skrócone. Odwłok 11 segmentowy. Jaja składane na powierzchni roślin, a czasem do wnętrza tkanek przez nacięcie zrobione pokładełkiem. Larwy przechodzą 4 lub 5 stadiów, skrzydła pojawiają się w 3 lub 4 stadium. Do przylżeńców należy około 1500 gatunków, w Polsce kilkadziesiąt głównie w kwiatostanach roślin zielnych. Owady roślinożerne.
Przewód pokarmowy:
Jest położony wzdłuż środkowej części ciała owada, zaczyna się otworem gębowym, kończy się się otworem odbytowym, które tylko rzadko nie wystepuje. Przewód pokarmowy służy do przyjmowania pokarmu, jego trawienia i wydalania niepotrzebnych resztek- odchodów. Składa się z jelita przedniego, środkowego, tylnego. Budowa szczegółowa: cyborium, otwór gębowy, jama gębowa, gardziel (pharynx), gruczoł żuwaczkowy, tentorium, salivarium, przewód ślinowy, gruczoł ślinowy, przełyk, jelito przednie, wole, przedżołądek (proventrilus), ślepo zakończone wyrostki jelita środkowego, zastawka kordialna, błona perytroficzna jelito środkowe (mesenteron), cewki Malpighiego, odcinek pyloyczny jelita tylnego zastawka pyloryczna, jelito cienkie, zastawka rektalna jelita prostego, brodawka jelita prostego, jelito Proste (rectum), jelito tylne ((proctodaeum),, otwór odbytowy
Przysadki:
Budowa żeńskich przysadek płciowych: wyrostek rylcowy, otwór odbytowy, górna walwa pokładełka, wewnętrzna walwa pokładełka, dolna walwa pokładełka, otwór płciowy
Męskie przysadki płciowe: wyrostek rylcowy, walwy pokładełka. 2: niemożna odczytać
Puszka głowowa
Głowa ma kształt puszki o rożnych kształtach. Może być kulista, gruszkowata, trójgraniasta, zbliżona do sześcianu itd. U chrząszczy należących do rodziny ryjkowcowatych szczególnie charakterystyczne jest wydłużenie głowy między nasadą czułków, lub nawet przednim brzegiem oczu, a narządami gębowymi. Na górnej stronie głowy między oczami lub przed nimi znajduje się stawowo połączona para czułkow. Głowa jest z reguły najmniejszym oddziałem ciała. Rzadziej jak u mrówek wyróżnia się wielkością. W skrajnym przypadku np. u niektórych larw muchówek, głowa nie jest wyróżniona, narządy gębowe zostały silnie zredukowane, a mózg wciągnięty do 1 segmentu tułowia. W stosunku do osi ciała głowa może być ustawiona w 3 położeniach tzn. narządy gębowe znajdują się na przedłużeniu osi ciała- głowa prognatyczna, prostopadłym (ortognatyczna), skośno tylnym, gdy narządy gębowe na skutem silnego przechylenia głowy SA obrócone o praiwe 180 stopni ku tyłowi ciała (Glowa hypognatyczna) jak u pielnika Olchowca.
Rozwój zarodka:
Rozwój zarodka zaczyna się od okresu bruzdkowania. Warstwa komórek schodząca pod pow. zarodka stanowi dolny listek zarodkowy tj. zaczątek endodermy i mezodermy. Elementy pozostające na powierzchni tworzą ektodermę która bierze udział w kształtowaniu pokryw ciała i kończyn tworzy dwa wpuklenia: zawiązek jelita przedniego i tylnego. Z endodermy powstają też cewki Malpighiego, układ oddechowy, nerwowy, narządy zmysłu. Z mezodermy: wiele narządów wewnętrznych, muskulatura, gruczoły płciowe. Po rozczłonowaniu paska zarodkowego na segmenty tworzą się na ich bokach parzyste wzgórki które są zawiązkami kończyn. W rozwoju zarodka wyróżnia się stadia: protopodialne (kiedy zarodek ma kończyny głowowe i tułowiowe, ale odwłok jest nie członowany) oligopodialne( gdy zachowuje się taka sama liczba przysadek jak w stadium protopodialnym, ale odwłok ulega rozczłonowaniu i powstaje układ oddechowy). polipodialne (kiedy na segmentach rozczłonowanego odwłoka powstaje para zawiązków kończyn).
Sensille:
Sensilla komórka czuciowo – nerwowa /podstawowy element/ posiada wypustkę nad powierzchnię ciała.
Sensille mogą być trichoidalne bazikoniczne, stylokoniczne, celokoniczne. Mogą one się wychylać w różnych kierunkach.
Serce:
Jama okołoosierdziowa zawiera wielokomorowe serce. Krew dostaje się z jamy ciała przez ostia do serca i jest przepompowywana do aorty aż do głowy. Ruch krwi spowodowany jest ruchem mięśni skrzydlatych, na których serce jest podwieszone do pancerza. One skracając się i wydłużając powodują pracę serca.
Krew dostaje się do serca przez zastawkę ostialną i zastawkę międzykomorową. U niektórych owadów występują ampułki dopompowujące krew do końca czułków, aby odpowiednio działały. U niektórych owadów takie membrany znajdują się u nasady skrzydeł i odnóży.
Najwyższe ciśnienie krwi jest w głowie i tułowiu.
Skurcze wynoszą 15-150 skurczów na minutę, a u niektórych 12-15 skurczów.
Skóra:
1. oskórek /kutikula/
• oskórek powierchniowy (epikultikula)
• oskórek zewnętrzny (egzokutikula)
• oskórek wewnętrzny (endokutikula)
2. naskórek – nabłonek (hypodermis)
3. błona podstawowa (membrana)
EPIKUTIKULA warstwa bardzo cienka, ale bardzo twarda, najczęściej bardzo gładka. Chroni owady przed nadmiernym zwilżeniem (warstwa wosku na powierzchni), chroni przed przedostaniem się organizmów chorobotwórczych, chroni przed przesychaniem. Kolce i grzebienie są elementami wzmacniającymi pancerz. Grubość : 2 – 5 um.
EGZOKUTIKULA kilkadziesiąt um grubości, barwa bursztynowa lub zupełnie czarna (zależy od gatunku). Warstwa silnie zesklerotyzowana zbudowana z chityny i jest to główny element wzmacniający.
ENDOKUTIKULA kilkaset um grubości, warstwa komórek żywych, warstwa miękka, jej zadaniem jest wytworzenie nowych warstwepikutikuli i egzokutikuli.
HYPODERMIS wydziela enzymy rozpuszczające endokutikulę i tak dochodzi do linienia.
Słuch
mechanoreceptory dźwięków i drgań środowiska. Są to organy chortodalne, narząd Johnstona i to co poniżej
Narządy sluchu: narządy tympanalne, które występują u owadów wydających donośne dźwięki (pasikonikow, szarańczaków, piewikow). U pasikoników umieszczone na goleniach przednich nóg, u szarańczt na bocznej stronie I segmentu odwłoka. Składają się z cienkiej błony rozciągniętej w komorze tympanalnej pod otworem znajdującym się na powierzchni skóry owada i połączonych nią ciałek słuchowym będących zakończeniami nerwów. Drgania błony temporalnej następujące pod wływem dochodzących dźwięków są zarejestrowane przez ciałka słuchowe i przekazywane do centralnego układu nerwowego. Tympanalne organy występują też u nocnych motyli z rodziny sówkowatych i mieszczą się w tylnej części zatułowia a także w nasadzie odwłoka.
Skrzydła:
Skrzydła są uwypukleniami jamy ciała. Utworzone są z dwóch cienkich warstewek, które wyrosły z tergitu i pleurytu. W nerwach przebiegają kanały nerwowe, układ krwionośny i kanały tchawkowe. Nerwy są miejscami sklejenia tych dwóch warstewek.
Żyłka ramieniowa – costa – pojedyńcza, najgrubsza;
Żyłka podramieniowa – subcosta – rozdziela się na 2 rozgałęzienia;
Żyłka promiemiowa – radius – rozdziela się na 5 odgałęzień;
Żyłka środkowa – medius – rozdziela się na 4 odgałęzienia;
Żyłka łokciowa – cubitus – pierwsza ma 3 odgałęzienia, druga się nie rozgałęzia;
Żyłka końcowa – anales – jest ich 5 sztuk;
Żyłka pachowa – zajmuje pola pachowe;
Żyłka jarzmowa – jugus.
Modyfikacje skrzydeł :
1. skrzydło siatkowe (Odorata, Neuroptera)
2. skrzydło błoniaste – o zredukowanej liczbie żyłek, dlatego niektóre uległy połączeniu w plamkę skrzydłową (Pterostigma)
3. pokrywa (Elytra) – silnie schitinizowana np. u chrząszczy. Żeberka są śladem poi żyłkach skrzydłowych i wzmacniają pokrywy.
4. półpokrywa (hemielytra) – dodatkowo służą do latania;
5. przezmianki (halteras) – w zatułowiu, często owłosione, są to jakby rozruszniki pierwszej pary skrzydeł. Rozgrzewają mięśnie skrzydeł poprzez wykonywanie mikroruchów. Orientują owada w pozycji w przestrzeni – żyroskop.
Lot stojący po ósemce,
Lot do przodu sinusoidalny.
Częstotliwość uderzeń skrzydeł jest różna :
motyle : 2 ruchy / sek.
pszczoła : 200 ruchów / sek.
komar : 600 ruchów / sek.
muchówki : 1000 ruchów / sek.
Prędkość lotu też jest różna :
motyle : kilka km / h
zawisaki : 54 km / h
ważki ponad 90 km / h.
Owady bezskrzydłe należące do grupy skrzydłowych np. mrówki: robotnice u mrówek są bezskrzydłe, trutnie i samice – królowa matka mają skrzydła, które tracą po locie godowym. Samiec piędzika przedzimka ma skrzydła, a samica nie.
PALEOPTERA skrzydła ustawione prostopadle do osi ciała;
NEOPTERA skrzydła w spoczynku składane wzdłuż podłużnej osi ciała.
U owadów prymitywnych (trichoptera) larwy żyją w wodzie. Skrzydła u nich poruszają się niezależnie, dlatego lot ich jest furkoczący.
U motyli wyżej uorganizowanych tylna część skrzydła przedniego i przednia część skrzydła tylnego posiadają włoski, które się ze sobą splatają łącząc dwa skrzydła. Oprócz tego wyrasta wędzidełko.
Skrzydła motyli są pokryte łuskami, które są przekształconymi włoskami. Przeziernikowate nie mają prawie łusek (tylko u nasady), ale włoski.
Sówkowate:
owady z rodziny zaliczanej do rzędu motyli, występujące głównie w krajach klimatu tropikalnego i subtropikalnego, część gatunków żyje także w Europie Środkowej.Nazwę zawdzięczają deseniowi na przedniej, dłuższej parze skrzydeł, przypominającemu sowie oczy. Liczne sówkowate są szkodnikami drzew i roślin uprawnych. Masywny, owłosiony odwłok, krępa budowa ciała. Większość sówkowatych prowadzi nocny tryb życia. Znanych jest ok. 25 tys. gatunków, kilkaset w Europie.Przedstawicielami sówkowatych są m.in. rolnice, których gąsienice bytują głównie w ziemi, oraz liczne szkodniki drzew, jak np. strzygonia choinówka (Panolis flammea), zwana też sówką choinówką, podczas masowych pojawów niszcząca znaczne połacie drzewostanów sosnowych. Do najpiękniej ubarwionych sówkowatych należą gatunki z rodzaju wstęgówka (Catocala) występujące w Europie i Ameryce Północnej i Południowej.
Sposoby rozmnażania:
1. Rozmnażanie dwupłciowe (gametogentyczne); kopulacja i zapłodnienie
2. Dziworództwo, występuje u owadów jajo i żyworodnych prawie wszystkich rzędów z wyjątkiem Odonata i Hemiptera
a)Arrenotokia: z niezapłodnionych jaj powstają (dwa męskie znaki)
Telitokia: z niezapłodnionych jaj powstają ( dwa żeńskie znaki)
Amfitokia: z niezapłodnionych jaj powstają (2 męski i żeńskie)
3.rozmnażanie larwalne (pedogeneza): Cecidomyidae, niektóre Coleoptera i Aphiididae, jedna z form dziworództwa larw w ciele larwy matki
4. wielozarodkowość: poliembrionia: niektóre Hymenoptera
5. żyworodność, żyworództwo , viviparitas, przy rozmnażaniu płciowym i bezpłciowym np. muchówek z rodziny Hippoboscidae; jajożyworodność: ovoviviparitas: wylęg larwy w momencie składania jaja
Spuszczel pospolity:
spuszczel domowy (Hylotrupes bajulus) – gatunek chrząszcza należący do rodziny kózkowatych. Jest szkodnikiem drewnianych elementów budynków. Zasiedla nie tylko więźbę dachową, czy typowe ściany z drewna iglastego, ale nawet stare drewniane ramy okienne czy drewnianą boazerię i podłogi. Długowieczne, bo żyjące nawet do 7 lat (zanim przeobrażą się w owada dorosłego) larwy tego chrząszcza żerują w martwym i suchym drewnie z drzew iglastych. Długość życia larwy zależy od właściwości odżywczych drewna. Ocenia się, że stadium larwy może trwać nawet kilkanaście lat w niesprzyjających warunkach. Larwy rozwijają się nawet w bardzo przesuszonym drewnie. Najczęściej drążą kanały w części bielastej drewna. Rzadko spotykany w drewnie mocno zawilgoconym. Rójka przypada najczęściej na początku sierpnia podczas najgorętszych dni. Po zapłodnieniu samica poszukuje miejsca o odpowiedniej wilgotności i fakturze drewna. Obecność spuszczela pospolitego w drewnie stwierdzić można po odgłosach żerowania w gorące dni. W drewnie silnie zaatakowanym, z którego we wcześniejszych latach wydostawały się postacie dorosłe, obecność można stwierdzić na podstawie kilkumilimetrowych otworów wylotowych, z których wysypuje się mączka drzewna.
Temperatura ciała regulacja:
Kowal dwuplamek – owady ogrzewają się po przezimowaniu w ściółce w skupieniach na pniach drzew po stronie nasłonecznionej.
Szeliniak sosnowiec – migruje z nasłonecznionych części upraw do ocienionych lub ukrywa się wśród roślin runa, gdzie temperatura jest dla niego optymalna (15-17°C) – dzieje się tak przeważnie w upalne lata.
Chrabąszcz majowy – jeżeli maj jest chłodny, to samice składają jaja w nasłonecznionych częściach szkółek, jeżeli maj jest upalny, to wchodzą prawie w drzewostan.
1. Regulacja temperatury ciała w grupach osobników (Formica – mrowisko, skupiska Ichneumonidae, gniazda os, ule pszczele, gniazda gąsienic Eriogaster lamestris).
Mrówka - na siedliskach suchych, piaszczystych część nadziemna mrowiska jest wysoka, na siedliskach żyźniejszych jest niższa. Jest to wypromiennik ciepła i sposób na wyparowywanie wody.
Gąsieniczniki z rodz. Ichneumonidae zimują ściśle obok siebie dostawione, jak kury na grzędzie.
Osy, pszczoły, szerszenie tworzą w okresie chłodów kulę, która cały czas jest w ruchu. Owady ze środka kuli wychodzą na zewnątrz i te z zewnątrz wchodzą do środka – wszystko odbywa się z tarciem ciał owadów o siebie.
Gąsienice Eriogaster – zimują w gniazdach po kilkaset sztuk, ścieśnione i blisko siebie, na okres jesieni i zimy tracą wodę oraz gromadzą glikogen.
Trawienie pozajelitowe:
Biegacze chwytają ofiarę żuwaczkami, polewają ją obficie wydzieliną jelita środkowego, zawierającą enzymy trawienne, po czym wysysają płynną, nadtrawioną już masę ciała ofiary. Mamy więc tutaj do czynienia z tzw. trawieniem pozajelitowym.
Trociniarka czerwica:
cechy: nazwa; rozpiętość skrzydeł: 75-95 mm; rośliny żywicielskie Brz, Bk, Js, Kl, Ol, Tp, Wz, Wb, Grusza, jabłoń; rójka VI-VII o zmroku; samica składa około 700 jaj w dolnych partiach pnia; żer młodych gąsienic pod korą; po 1 przezimowaniu żer w drewnie (chodnik larwalny 1m. szerokość 15-30mm); przepoczwarzenie w V (kokon) w chodniku, drewnie, lub w glebie; cykl rozwojowy 2 letni;
Z naczenie: szkodnik fizjologiczno techniczny w zadrzewieniach, lasach, na plantacjach. ; wektor grzybów patogenicznych; dobijanie drzew
Zwalczanie: lep gąsienicowy, lub repelenty w odziomkach drzew, usuwanie i palenie opanowanych drzew, mechaniczne niszczenie gąsienic przez otwory trocinowe, tampony z waty nasycone CS2, oprysk insektycydami kontaktowymi odziomków w czasie składanie jaj przez samice
Trzewiowy (sympatyczny) układ:
I. odcinek żołądkowo – gębowy
zwój czołowy – nerw powrotny – zwój żołądkowy reguluje przełykanie : hormony ; obsługuje wargę górną, serce, aortę, jelito przednie.
II. nerw nieparzysty /centralny/ reguluje pracę mięśni, skrzydeł i odwłoka.
III. część ogonowa – nieparzysty nerw obsługujący tylną część przewodu pokarmowego u układ rozrodczy.
Od neuronów odchodzą dendryty (receptory) i aksony (emitory, nadajniki) – przekazują bodźce do innych komórek.
Neurony czuciowe /sensoryczne/ wchodzą w skład receptorów i leżą poza centralnym układem nerwowym, a wchodzą w skład układu obwodowego.
Neurony ruchowe /motoryczne/ wchodzą w skład centralnego układu nerwowego i ich aksony kończą się w neurony skojarzeniowe /asocjacyjne/. Neurony asocjacyjne łączą dwa w/w.
Dendryty i aksony łączą się ze sobą za pomocą rozgałęzień bardzo splątanych ze sobą – tworzą kłąbuszek /synaps/ - tutaj następuje przekazywanie informacji.
Trzpiennikowate i bryzgunowate larwy:
Trzpiennikowate larwy:
Larwy białożółte, o trzech parach niedorozwiniętych nóg tułowiowych, z ostrym kolcem na końcu odwłoka. Odżywiają się zawrtością komórek i grzybnią, którą samica wprowadza wraz z jajem do żerowiska. Ponieważ grzybnia może rozmnażać się bez udziału owadów związku tego nie można uznać za symbiozę. Rozwój larw trwa od 1 do 3 lat, a nawet do 6 lat. Przepoczwarczenie następuje w żerowisku. Żerowisko charakteryzują silnie ubite, drobne trocinki zapełniające kolisty w przekroju chodnik larwalny. Do wrogów trzpienników należą pasożyt z rodziny gąsienicznikowatych oraz zgniot trzpiennikowiec. Trzpiennikowate są groźnymi szkodnikami obniżającymi wartość techniczną drewna, przede wszystim iglastego.
Larwy bryzgunowate:
Larwy o 11 parach nóg, nagie, zielonkawe z ciemną środkową linią grzbietową i poprzecznymi rzędami jasnych brodawek. W stanie spoczynku są spiralnie zwinięte, zaniepokojone uruchamiają gruczoły odstraszające, znajdujące się w pobliżu przetchlinek. Żerują na liściach różnych drzew liściastych, a szczególnie wierzbach, topolach, brzozach, olchach.
Tułów:
płytka grzbietowa – tergit
• płytka brzuszna – sternit
• płytki boczne – pleuryty
• Od strony sternitu wrastają do wnętrza widełki (furca). Od strony pleurytu wrasta grzebień pleuralny z apofizą lewy i prawy. Do nich przyczepiane są mięśnie .
• przedplecze - pronotum,
• śródplecze - mesonotum
• zaplecze - metanotum
• przedtułowie
• śródtułowie
• zatułowie
• przedpiersie – prosternum
• śródpiersie – mesosternum
• zapiersie – metasternum
Typy pobierania pokarmu:
1. narządami gębowymi typu gryzącego (fitofagi)
2. owady o trawieniu pozajelitowym (biegacze, biedronki)
3. owady zasysające pokarm płynny (motyle, muchówki, pluskwiaki)
4. owady pobierające pokarm całą powierzchnią ciała (larwy endopasożytów)
5. owady wodne mające urządzenia do poławiania i odfiltrowania pokarmu (plankton roślinny i zwierzęcy – np. larwy chruścików).
Typy zabarwienia u owadów:
1. Pigmentacyjne /chemiczne/
a) kutikularne - nie zmieniają barwy po śmierci
b) hypodermalne - zmienia się barwa po śmierci
c) we krwi
d) w ciałach tłuszczowych
Barwniki :
melanina (od żółtej i jasno brunatnej do czarnej)
karotenoidy (czerwone i żółte)
insektowerdyna (zielone)
pteryna (białe, żółte, pomarańczowe do czerwonych)
2. strukturalne /fizyczne/
Endokutikula ma budowę warstwową i promienie świetlne ulegają odbiciu lub załamaniom na zewn. pigmentacyjnej warstwie hypodermis.
dyfrakcja – rozszczepienie
interferencja – odbicie
3. pigmentacyjno – strukturalne.
Z reguły samce ładniej są ubarwione. Barwy pełnią funkcje ochronne (u owadów żyjących w warunkach stresu, maskujących się – np. patyczaki). Dotyczy to ponadto kształtu owadów. Niektóre są bardzo płaskie i nie rzucają cienia na powierzchnię kory (Aradus cinnamomens – bardzo groźny szkodnik fizjologiczny upraw sosnowych pojawiający się na terenach będących pod wpływem przemysłu. Ubarwienie może pełnić funkcje odstraszające – owady zawierające hemolimfę trującą. Pancerz zewnętrzny chroni owady przed promieniowaniem UV.
Układ krwionośny:
Układ krwionośny u owadów składa się z naczynia grzbietowego – aorty, która łączy się wielokomorowym sercem w odwłoku. Układ krwionośny jest półotwarty. Krwią owadów jest hemolimfa.
Jama okołoosierdziowa zawiera wielokomorowe serce. Krew dostaje się z jamy ciała przez ostia do serca i jest przepompowywana do aorty aż do głowy. Ruch krwi spowodowany jest ruchem mięśni skrzydlatych, na których serce jest podwieszone do pancerza. One skracając się i wydłużając powodują pracę serca.
Krew dostaje się do serca przez zastawkę ostialną i zastawkę międzykomorową. U niektórych owadów występują ampułki dopompowujące krew do końca czułków, aby odpowiednio działały. U niektórych owadów takie membrany znajdują się u nasady skrzydeł i odnóży.
Najwyższe ciśnienie krwi jest w głowie i tułowiu.
Skurcze wynoszą 15-150 skurczów na minutę, a u niektórych 12-15 skurczów.
Układ nerwowy:
System nerwowy łączy działanie narządów w jedną całość, reguluje ich działanie.
1. Układ centralny – ośrodkowy
2. Układ obwodowy – peryferyjny
3. Układ trzewiowy – sympatyczny
Od neuronów odchodzą dendryty (receptory) i aksony (emitory, nadajniki) – przekazują bodźce do innych komórek.
Neurony czuciowe /sensoryczne/ wchodzą w skład receptorów i leżą poza centralnym układem nerwowym, a wchodzą w skład układu obwodowego.
Neurony ruchowe /motoryczne/ wchodzą w skład centralnego układu nerwowego i ich aksony kończą się w neurony skojarzeniowe /asocjacyjne/. Neurony asocjacyjne łączą dwa w/w.
Dendryty i aksony łączą się ze sobą za pomocą rozgałęzień bardzo splątanych
Układ oddechowy:
1. przetchlinki /stigmata/
2. tchawki /tracheae/
3. tchawki kapilarne /tracheole/
4. worki powietrzne
Od głównego pnia tchawkowego odchodzą do głowy, odnóży i skrzydeł odgałęzienia (tracheole). Owady posiadają 10 par przetchlinek na pleurytach, śródtułowia, zatułowia i ośmiu segmentów odwłoka.
U niektórych owadów występuje redukcja przetchlinek – układ oddechowy ; jedna para przetchlinek na końcu odwłoka na tzw. sztyleciku (układ metakleustyczny). U jętek, ważek występują skrzelotchawki – wymiana tlenu na zasadzie dyfuzji – układ pekleustyczny – dotyczy to ich larw.
Przetchlinka wpuklenie pancerza zewnętrznego. Składa się z pancerza zewnętrznego, przedsionka (atrium) wyścielonego szczecinkami filtracyjnymi, układu zamykającego. Są tutaj połączone mięśnie zamykające i otwierające. Kiedy jest w powietrzu dużo wilgoci, mało tlenu i dużo CO2 wtedy znacznie skuteczniejsze jest zwalczanie insektycydami gazowymi.
Owady otwierając pierwsze i ostatnie przetchlinki stwarzają przeciągi wewnątrz ciała i regulują przepływ powietrza.
Przetchlinki przechodzą w tchawki. Mają różną szerokość. Są pochodzenia ektodermalnego i są wzmocnione spiralnymi zgrubieniami (chitynowe pręciki – biegną także w tracheolach, zapobiegają zamknięciu się tchawki – są to tenidia). Nabłonek tchawkowy złożony z żywych komórek i błona właściwa (intima).
Tchawki rozgałęziają się drzewkowato w tracheole dochodzące do każdej komórki w postaci komórek gwiaździstych – oplatają każdą komórkę.
T y p y o d d y c h a n i a u o w a d ó w :
1. dyfuzyjne /bierne/ - owady mało ruchliwe, miękkie ciało;
2. wentylacyjne /aktywne/ - zmiana objętości odwłoka u owadów aktywnych, przy udziale mięśni spłaszczających tchawki i tracheole.
U owadów wydechy są większe niż wdechy.
Teoria WIGLESWORTHA na temat oddychania owadów :
Następuje wymiana gazowa w tracheolach na zasadzie różnicy stężeń w tracheolach i poza nimi. Metabolity pozostające w komórkach zmieniają stężenie i powodują dyfuzje płynu z tracheoli na zewnątrz i dlatego powietrze jest wciągane z tchawek.
Współczynnik oddechowy = objętość pobranego O2 / objetość wydalanego CO2
W zależności od rodzaju pokarmu waha się on w granicach 0,7 – 0,8 (białka i tłuszcze) i 1,0 (węglowodany).
Układ pokarmowy:
Układ pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym (os), następnie jelito przednie (stomodeum) podzielone na gardziel (pharynx), przełyk (oesophagus), potem wole (inghivies), u niektórych owadów występuje przedżołądek (żołądek żujący) (proventriculus).
Od zastawki zaczyna się jelito środkowe /kilkadziesiąt razy dłuższe od długości ciała/ (mesenteron). Posiada wyrostki trawienne i kończy się zastawką pyloryczną.
Jelito końcowe (tylne) (proctodeum) posiada jelito cienkie (ileum), na granicy trzecia zastawka, następnie jelito proste (rectum), potem otwór odbytowy (anus).
Pierwsza zastawka to zastawka kardialna. Wole występuje u niektórych owadów – np. pszczoły. U owadów drapieżnych występuje przedżółądekz chitynowymi zębami rozdzierającymi pokarm. Zastawka kardialna izoluje jelito przednie od środkowego, ale nie w pełni. Jelito środkowe u owadów drapieżnych – żywiących się krwią jest krótkie. Pierwszą funkcją jest trawienie, przyswajanie się papki. U niektórych owadów pokarm jest filtrowany w tym jelicie albo magazynowany. Każda komórka nabłonka jelitowego posiada frendzle w celu
zwiększenia powierzchni trawiennej. Pierwszy sposób trawienia to dyfundowanie substancji trawiennych do jelita. Drugi sposób to odrywanie się części komórek nabłonka, które w jelicie się rozpadają i trawią. Trzeci sposób to odrywanie się całych komórek do jelita.
Jelito tylne to miejsce odciągania nadmiaru wody i formowania ekskrementów. Na granicy jelita środkowego i tylnego są cewki Malphighiego – elementy wydalnicze.
Enzymy rozkładające białka (proteazy) przeważają u drapieżnych i krwiopijnych. Ligazy rozkładają tłuszcze na kwasy tłuszczowe i glicerol. Karbophydrazy występują głównie w ślinie.
T y p y p o b i e r a n i a p o k a r m u p r z e z o w a d y :
6. narządami gębowymi typu gryzącego (fitofagi)
7. owady o trawieniu pozajelitowym (biegacze, biedronki)
8. owady zasysające pokarm płynny (motyle, muchówki, pluskwiaki)
9. owady pobierające pokarm całą powierzchnią ciała (larwy endopasożytów)
10. owady wodne mające urządzenia do poławiania i odfiltrowania pokarmu (plankton roślinny i zwierzęcy – np. larwy chruścików).
Owady albo same wydzielają enzymy albo współżyją z bakteriami, pierwotniakami, grzybami, które wydzielają do jelita owadów enzymy. Niektóre owady hodują sobie grzyby na specjalnych pożywkach.
Intensywność przemiany materii u owadów jest potężna – dobrze widoczne u gatunków gradacyjnych (warstwa ekskrementów dochodzi do kilkunastu centymetrów – warstwa bardzo łatwo palna). W ciągu doby owady potrafią zjeść 2-4 razy więcej pokarmu niż wynosi waga ich ciała.
Układ rozrodczy męski:
Męski układ rozrodczy: pęcherzyki jądrowe z plemnikami, jądra, nasieniowody, gruczoł dodatkowy, pęcherzyk nasienny, walwa, prącie, otwór płciowy, przewód wtryskowy,
Układ wydalniczy:
Układ wydalniczy usuwa na zewnątrz metabolity, które przekazywane są do układu pokarmowego jako wydaliny (ekskrety). na skutek spalania węglowodanów woda i CO2 wydalane są przez układ oddechowy. Substancje azotowe, szczawiowe itp. usuwane są przez układ wydalniczy. Cewki Malpighiego penetrują różne części ciała i wychwytują metabolity. Następnie nabłonek plastrowy i szczątkowy (rabdorium), odcinek wydzielniczy (sekrecyjny) i pochłaniający. Ich liczba może być różna. Ich powierzchnia jest bardzo duża.
Są one zanużone w hemolimfie i zbierają moczany, które są na rabdorium krystalizowane w postaci kwasu moczowego.
1. ciała – limfocyty, enocyty, leukocyty, ciałka ziarniste. Krew pochłania metabolity, przenosi hormony (stwierdził to Jan Kopeć z U.J. na podstawie prostych doświadczeń z gąsienicami). Dzięki krwi uzyskiwany jest turgor (dość ważne u larw owadów). Chroni przed mikroorganizmami dostającymi się do wnętrza ciała, które są inkapsułowane i unieczynniane. Krew spełnia także funkcje obronne, np. szarańczaki, biegaczowate, oleicowate (u tych na goleniach powstają kropelki substancji zawierających dużo alkaloidów działających zewnętrznie i wewnętrznie – KANTARYDYNA), roznosi także substancje odżywcze. Tylko u niektórych larw muchówek żyjących w wodzie jest związek zbliżony do hemoglobiny i roznoszący tlen.
Układ wydzielniczy:
2 typy narządów endokrynnych regulujących procesy wewnątrz organizmu:
-wydzielnicze komórki nerwowe (neurosekcyjne) będące zmodyfikowanymi neuronami
-wyspecjalizowane gruczoły endokrynne
Obydwa typy narządów pod wpływem układu nerwowego produkują hormony rozprowadzane w organizmie dzięki przepływowi krwi. Hormony regulują wzrost, linienie, przebieg rozwoju, przeobrażenie owadów, regulują produkcję i dojrzewanie oocytów, zmianę ubarwienia, determinują polimorfizm, oraz endogenny, dobowy rytm aktywności.
Do Gruczołów endokrynnych należą ciała kordialne (corpora cardiaca), ciała przyległe (corpora allata), gruczoły przedtułowiowe, gruczoły perykardialne, gruczoły pierścieniowe obrączki około przełykowej. Ciała kordialne są często związane z aortą i stanowią część jej ściany, jakkolwiek u motyli, chrząszczy i niektórych muchówek są one od aorty oddzielone. Ciała przyległe są to dwa nieduże twory leżące z tyłu mózgu w pobliżu przełyku, połączone z układem sympatycznym. Produkują hormon juwenilny regulujący dwa przeciwstawne procesy- linienia owadów i przeobrażenia. Gruczoły przedtułowiowe są parzyste i znajduja się z tyłu głowy lub w tułowiu. Produkują hormon ciśnienia- ekdyzon.
Wielbłądki:
spokrewnione z sieciarkami, z którymi bywają niekiedy łączone w jeden rząd. Owady średniej wielkości o smukłym ciele i głowie prognatycznej, w ylnej części syzjkowato przedłużonej. Przedtułowie wydłużone, lekko wygięte, bardzo ruchliwe. Skrzydła dłuższe od ciała, składane dachówkowato, bogato użyłkowane. U samic występuje długie, mocne pokładełko utworzone z wyrostkow VIII i IX segmentu. W Polsce występuje 7 gatuków wielbłądek należących do 2 rodzajów Raphidia i Inocellia. W lasach najczęściej występuje wielbłądka pospolita: Raphidia ophiopsis. U tego gatunku owady doskonałe pojawiają się w końcu kwietnia i w maju i składają jaja w szczelinach kory drzew i krzewów. Larwy wydłużone i spłaszczone długości do 12 mm. Głowa jasnobrunatna, prawie kwadratowa, przedplecze wydłużone, odwłok miękki, wydłużony, prowadzą bardzo ruchliwy, drapiezny tryb życia przebywające pod korą i w jej szczelinach różne owady o miękkim ciele, a wśród nich jaj, larwy i poczwarki smolików, kózek, jaja i gąsienice brudnicy mniszki; mogą też przebywać w ściółce. Larwa porusza się do przodu i do tyłu. Owady dorosle przebywają w konarach drzew i są drapieżne. Poczwarka wolna. Przepoczwarczenie następuje pod korą, występują dwa stadia poczwarkowe: pierwsze nieruchome, drugie ruchliwe. Nieco rzadszym gatunkiem o odobnej biologiii jest wielbłądka znaczona Raphidia notata.
Współczynnik oddechowy:
Współczynnik oddechowy = objętość pobranego O2 / objetość wydalanego CO2
W zależności od rodzaju pokarmu waha się on w granicach 0,7 – 0,8 (białka i tłuszcze) i 1,0 (węglowodany).
Wyrośla:
Wyrośla powodowane prezz owady mogą być tworzone na różnych organach roślin. Wywołuje j żer przedstawicieli chrząszczy, motyli, pluskwiaków równoskrzydłych, przylżeńców, a szczególnie przedstawicieli muchówek i błonkoskrzydłych. Szczególnie dużo gatunków wywołujących wyrośla wystepuje w rodzinie pryszczarkowatych i galasówkowatych np. pryszczarkowate tworzą wyrośla na roślinach należących do 69 rodzin i 202 owadów.
Wyrośle, często o symetrycznym kształcie jest tworem tkanki twórczej pobudzonej działaniem enzymów zawartych w ślinie larwy. Enzymy te rozkładają skrobię na cukry proste, a te wpływają na ilokrotny podział komórek. Wyrośla, które są zarazem miejscem rozwoju larw, mogą być jednokomorowe z jedną larwą (jagodnica) lub wielokomorowe z licznymi larwami (Korzenica). Ścianki wyrośli są grube, bogate w cukry i związki azotowe i stą wyrośla są bardzo wartościowym pokarmem owadów od nich uzależnionych.
Wyrynnik Dębowiec:
Wyrynnik dębowiec- Platypus cylindruj. Długość 5-5.5 mm. Rzadki szkodnik techniczny drewna dębowego, rzadziej jesionowego. Roi się w lipcu i zasiedla odziomki drzew stojących, drzewa leżące, pniaki. Z chodników wejściowych wyrzucane są na zewnątrz drobne wiórki. Chodniki lęgoweI rzędu, długości do 30 cm, przebiegają wzdłuż słoja na granicy bilu i twardzieli. Chodniki lęgowe II rzędu biegną wzdłuż osi drzewa, a chodniki III rzędu znów są poprzeczne do włókien. Jaja składane kupkami w różnych częściach chodnika,a a larwy odżywiają się grzybnią pokrywającą ścianki chodników lęgowych. Stare chrząszcze żerują w żerowisku, a młode w kolebkach poczwarkowych. Generacja I roczna.
Wysychanie:
a) morfologiczne:
- budowa skóry pokrytej lipidami, woskami
- łuski
- włosy
- higroreceptory u owadów niskich wilgotności powietrza
b) biologiczne
- oprzędy, np. Diprion, Coleohora laricella – pochwik modrzewiowiec minujący igły Md, a potem larwy ubierają się w wyminowaną igłę i następne igły zżera z zewnątrz
- kokolity, np. Lucanidae, Scarabaeidae – grudki ziemi zlepione wydzieliną gruczołów odbytowych
c) fizjologiczne
gruczoły rektalne u gąsienic Dendrolimus pini – barczatka sosnówka – mimo, że żeruje na igłach So, woda z pokarmu jest odciągana w jelicie prostym. Ekskrementy są bardzo suche – doskonały materiał palny
d) etologiczne
związane z obyczajami – migracje pionowe, owady glebowe – migracje poziome, zmiany aktywności dobowej.
Wszystkie gatunki z rodziny Carabidae oprócz C.auratus mają aktywność zmierzchowo – poranną. W górach natomiast w związku z chłodnymi nocami owady te są aktywne za dnia, a nie nocą. Aktywność dobowa jest uzależniona od rytmiki endogennej.
Higrofile – owady wilgociolubne
Mezofile – owady o preferencjach pośrednich
Kserofile – owady środowisk bardzo suchych
wilgotność powietrza i podłoża ma duży wpływ na cykl rozwojowy – H.baiulus ma cykl rozwojowy 2 letni, w drewnie bardzo suchym nawet 12 letni.
Zarodek budowa:z
1. Głowa (caput), :
Akron(czoło, oczy, warga górna)
Czułki, żuwaczki, żuchwy, warga dolna
2. Tułów (Thorax)
3. Odwłok (abdomen)
Cerci, telson
Zmysły:
1.z. mechaniczny
2. z słuchu
3. z. chemiczny
4. z higrotermiczny
5. z . wzroku
Sensilla- komórka nerwowo czuciowa ( część kutikularna, , czuciowa komórka nerwowa)
Z. mechaniczny: lokalizacja: w różnych częściach ciała
a) receptory dotyku
Reakcje: kontakt z podłożem, wstrząsy, ruchy wody lub prądy powietrza, zginanie i naciąganie oskórka
b) narządy strunowe
lokaliz: odwłok, czułki, nogi, skrzydła
reakcje: mechaniczne naprężenia, zmiany w ciśnieniu wewnętrznym. Wibracje, swoiste dźwięki, regulacja położenia ciała podczas lotu
Zmysł słuchu:
Narządy bębenkowe: lokalizacja: na tułowiu, goleniach I pary nóg, w nasadzie odwłoka tylko u imagines
Reakcje: wibracje środowiska, odszukiwanie się płci
Zmysł chemiczny:
a) Węch: lokalizacja: czułki
b) Reakcje : odszukiwanie się płci, wyszukiwanie pokarmu, wyszukiwanie miejsca do składania jaj
c) Smak: lokalizacja: narządy gębowe
Zgrupowanie:
Zgrupowanie – w ekologii określenie zbiorowiska zwierząt, część biocenozy. Ze względu na fakt, że w zoocenologii nie wypracowano jeszcze jasnych jednostek syntaksonomicznych, termin zbiorowisko używane jest w fitosocjologii, natomiast zgrupowanie w zoocenologii. Termin "zgrupowanie" zamiast "zbiorowisko" ma podkreślić arbitralność wyróżnionego zgrupowania.
Zgrupowanie to zbiorowisko zwierząt występujących w jednym siedlisku na tym samym terenie, np. zgrupowanie owadów wodnych litoralu jeziornego, zgrupowanie chruścików elodeidów (zasiedlających elodeidy), zgrupowanie chrząszczy próchnowiska w dziuplach; lub zwierząt występujących w określonym okresie, np. zgrupowanie wiosenne. Najczęściej zgrupowanie odnosi się do organizmów jednej grupy systematycznej. Jest to podejście wynikające z praktyki badawczej (dany specjalista zajmuje się jedną grupą zwierząt a nie całą biocenozą) a nie teorii ekologicznej.
Żeński układ rozrodczy
Zbudowane z wydłużonych rureczek jajnikowych zwanych owariolami. Tworzą one parzyste jajniki produkujące jaja. Jajniki mają kształt groniasty, krzaczasty, grzebianiasty. Liczba rureczek jajnikowatych waha się u rożnych gatunków od jedej do kilkuset. Każda rureczka składa się z nici końcowej służącej do przyczepu jajników do organów wewnętrznych i dwóch komór (przedniej, tylnej). W przedniej powstają komórki jajowe (oocyty)w tylnej (vitellarium) dojrzewaja i fomują się jaj. 3 typy owarioli: panoistyczny, politroficzny, telotroficzny.
Żukowate:
Rodzina dość nieliczna, opisano na świecie ok. 100 gatunków, z Polski wykazano obecność sześciu.
Są to chrząszcze średnich rozmiarów. Osiągają przeważnie 8 - 30 mm długości. Od przedstawicieli pokrewnych rodzin odróżniają je 11 członowe czułki zakończone trójczłonową buławką. Głowa mała, na czole mogą występować guzki. Z pod szerokiego nadustka, który rozdziela oczy swoim występem, wystają wyraźnie widoczne żuwaczki. Przedplecze szerokie o zaokrąglonych brzegach, najszersze u podstawy. Przeważnie gładkie lub delikatnie punktowane. Pokrywy dość krótkie, silnie wypukłe i zaokrąglone. Na ich powierzchni widoczne punkty i żeberka, ważna cecha systematyczna. Ubarwienie pokryw jest przeważnie ciemne: brąz, czerń, metaliczny niebieski i zielony. Druga para błoniastych skrzydeł dobrze rozwinięta. Nogi długie, grzebne. Na goleniach silnie rozwinięte kolce, bruzdy i listewki. Stopy pięcioczłonowe. Odwłok, ukryty w całości pod pokrywami, zbudowany jest z 6 widocznych sternitów (ostatni jest bardzo mały). Sternity mogą być silnie owłosione.
Żukowate, zwane też gnojarzami, są w przeważającej liczbie koprofagami. Ich larwy, pędrakowatego kształtu, rozwijają się w specjalnych gniazdach pod ziemią lub bezpośrednio w odchodach. U przedstawicieli tej rodziny zaobserwowano opiekę rodzicielską dorosłych nad stadiami larwalnymi. Chrząszcze żerują też na padlinie, gnijących owocach i innych szczątkach organicznych. Prowadzą dość skryty tryb życia, jednak można je spotykać masowo w bardzo różnych miejscach i o bardzo różnych porach dnia. Latają głównie po zmroku.
Zukowate odgrywają ogromną rolę jako tzw. "służba sanitarna", usuwają padlinę, napowietrzają przekopywaną glebę. Larwy i dorosłe owady stanowią pokarm wielu zwierząt.
Przedstawiciele: żuk gnojowy (Geotrupes stercorarius), żuk leśny (G. stercorosus), żuk wiosenny (G. vernalis).
Żery, rodzaje:
Rodzaje uszkodzeń wywołanych przez owady:
- otwory wylotowe
- chodniki
* w zależności od postaci owada:
- larwalne – odchodzące na boki od chodnika macierzystego przez wylęgnięte larwy zakończone są tzw. kolebką poczwarkową.
- macierzyste – charakteryzują się niezmiennym przekrojem poprzecznym wzdłuż całej długości drążonej przez postać doskonałą w celu złożenia w nich jaj.
* w zależności od rozmiaru chodnika:
- małe (Średnica mniejsza od 3 mm. Śą następstwem żerowania owadów z różnych rodzin, które żerują w kilku lub kilkunastu koloniach liczących setki osobników. Chodniki owadzie małe, są uważane za poważną wadę, a drążące je owady za bardzo groźne szkodniki techniczne. )
- duże ( Średnica większa od 3 mm. Liczba występowania chodników jest niewielka. Są następstwem żerowania trzpienników oraz niektórych rodziny kózkowatych. Chodniki owadzie duże stanowią mniejszą wadę techniczną, a owady powodujące takie uszkodzenia za mniej szkodliwe, niż te które dają początek chodnikom małym.)
* w zależności od głębokości nawiercenia:
- powierzchniowe (nie są uważane za wadę drewna)
- płytkie (Sięgają na głębokość 2-50 mm od obwodu kłody. Stanowią uszkodzenia techniczne znajdujące się jedynie w trzyobwodowej części kłód)
- głębokie ( Sięgają ponad 50 mm, a nawet do kilkudziesięciu centymetrów głąb drewna. Chodniki te nie znikają w toku obróbki, obniżają wartość wyrobionych z drewna okrągłego asortymentów lub uniemożliwiają ich zastosowanie)
Twoja